Постмиграцијата и транснационалното дејствување на балканската дијаспора
Со години, балканската дијаспора е предмет на жестока дебата низ призмата на припадност што ја идеализира нераскинатата приврзаност кон поранешниот дом и фантазиите за враќање. Наместо тоа, ригидните економски рамки ги испитуваат ефектите од прелевањето на дознаките и странските инвестиции врз оние што се борат со кревката социјална држава. Во секој случај, политичката историја на гастарбајтерите, поранешните воени бегалци и постмиграциските генерации едвај се разгледува, за случајно да не се оспорат отворено прекршените ветувања за интеграција или да не се открие некаков транснационален постулат на „вокеизам“, односно општествена будност.
Во Северозападна Европа, „југо рестораните“ и локалните бизниси во сопственост на луѓето од Балканот ги потсетуваат минувачите на историјата на земја недопрена од геноцидни војни и епистемичко насилство што ја распаднаа Југославија и ја зафатија демократизацијата во регионот. Оваа банална слика едвај резонира во „другите дијаспори“. Повеќето Албанци, Роми и Бошњаци – меѓусебно различни групи, но понекогаш поврзани со религиозниот идентитет и поранешното државјанство – делат многу помрачна историја на политичка подреденост и економска нееднаквост која предизвика миграција и негативно влијаеше врз искуствата кои следеа со интеграција на други места.
Истражувањето на припадноста може како резултат на тоа да носи ризик од превентивно одвојување на оваа историја од нејзините политички импликации, кое на крајот на краиштата би резултирало со прикривање или свесно заобиколување на загрижувачкиот континуум по кој се обликувале миграцијата и дислокацијата.
Ново будење?
Одгласите на војната од Украина до Блискиот Исток, а особено во Газа, длабоко резонираат низ балканската дијаспора. Одразите на војната станаа појдовна точка за истражување на конструктивните и прагматичните одговори на постмиграциските генерации во однос на антимиграциските политики и дискурсот за „ремиграција“. Сликите од дислокација и насилство што стануваат вирални на социјалните медиуми брзо ги реактивираат егзистенцијалните стравови и повторно ги отвораат неизлечените рани, особено кај оние кои наследиле слични приказни за миграција и конфликти. Ако поранешните гастарбајтери и воените бегалци останат прилично пасивни, но емоционално изложени на сегашните превирања, постмиграциските генерации повеќе нема да сведочат.
Нивната „балканска историја“ ги политизира. Нивното чувство на меѓусебно чувство исчезнува набргу откако ќе сфатат дека нивните маргинални гласови одекнуваат посилно надвор од балканската ехо-комора, т.е. балканскиот затворен круг на истомисленици. Сепак, активното учество во плејада на разновидни кампањи за солидарност, митинзи за прекин на огнот и иницијативи на социјалните медиуми додава товар на нивниот транснационален идентитет. Хетерогената, понекогаш контрадикторна и ефемерна природа на мрежите на локално ниво што ги поддржуваат „Украина“, „Газа“ и другите интерсекционални форми на солидарност, им овозможува да сфатат дека земјите што ги пречекале нивните баби и дедовци – каде што самите се родени и израснати – не научиле многу од историјата на насилство и уништување. Сите овие мобилизации не се само емотивно прашање, ниту само прашање на политичко учество. Напротив, сите тие претставуваат микрокосмос преку кој постмиграциските генерации ја перцепираат и толкуваат неправдата.
Покрај тоа, како што се сеќаваат на минатото, нивното наследство престанува да биде политички неутрално. Некои ги групираат семејните (и)стории за миграција и насилство заедно со оние на другите нивни врсници од Блискиот Исток, Азија и Африка. Други целосно се потпираат на своите пост-сеќавања, да ја искористиме тука парадигмата на Маријана Хирш[i], за да се удвојат (расните) пристрасностите на Европа кон балканските заедници – „бедниците на Европа“. Тие го споредуваат неодлучноста на Западот да ги спаси Бошњаците во Босна и Албанците во Косово во 1990-тите со моралниот банкрот на Западот поради сегашните геополитички превирања. Контрастот помеѓу западната политика на посакување добредојде на воените бегалци од Украина и претходниот скептицизам кон бегалците што пристигнуваа од балканската рута по 2015 година, како и помеѓу поддршката за украинскиот отпор и неговиот „лесер-фер“ пристап, односно немешање кога станува збор за акциите на Израел во Газа, ја поддржува идејата за двојни стандарди на Западот.
Иако ваквите мнемонички сеќавања честопати се спротивставуваат на историјата, оваа нова мрежа на пост-сеќавања ја открива премногу често неискористената транснационална улога на балканската дијаспора како составена од нови актери на оспорување против демократското уназадување и транснационалната неправда.
Потомци на иселениците од Кичево или Kërçovë?
Транснационалното и генеалошкото читање на историјата на југословенската миграција во Северозападна Европа подобро ги осветлува социо-економските и политичките причини што во голема мера ја условија миграцијата на работна сила пред насилната ерупција на меѓуетничките војни во 1990-тите и почетокот на 2000-тите. Оваа историска перспектива открива пошироки модели на малцинство и маргинализација што слично ја експлоатираат и деполитизираат балканската дијаспора долж оската Северозападна-Југоисточна Европа[ii].
Германија почна да ги пречекува југословенските работници во средината на 1950-тите – процес што продолжи сè до „Anwerbestopp“ од 1973 година. Другиот бран југословенски работници-мигранти се случи во текот на 1970-тите и 1980-тите, кога многу Албанци бараа подобри социјални и финансиски услови во Германија, бидејќи нееднаквостите и поделбите се продлабочуваа по социо-економските и националните линии. Исто како што стратификацијата во Југославија го ограничи пристапот до државно вработување и социјални бенефиции[iii], самото прифаќање на гастарбајтерите како нови жители во градовите во Германија наскоро беше доведено во прашање поради вгнездените облици на расизам што постоеја по Втората светска војна. По 1989 година, насилниот период на Baseballschlägerjahre – имено, „годините на бејзбол палката“ – меѓу другите, особено влијаеше врз балканската дијаспора. Расистичкиот и крајнодесничарски напад во Ханау на 19 февруари 2020 година, во кој загинаа девет млади луѓе со балканско миграциско потекло, е потсетник на долготраен феномен чии корени се протегаат во пошироката историја на европскиот расизам.
Разговорите со младите муслимани кои живеат во Дортмунд и се родени во поранешни семејства на албански гастарбајтери од Кичево, Северна Македонија, ги откриваат различните начини на кои поранешните југословенски дијаспори се спротивставуваат на антимиграцискиот дискурс и секојдневниот расизам. Постмиграциските генерации прагматично ги негуваат своите идентитети со тоа што често преговараат за нивната припадност и на приватни и на јавни места. Се прават паралели помеѓу социо-економската дискриминација што ја доживуваа Албанците во Југославија и надворешните атрибуции како ситни криминалци и мигранти до постмиграциски Албанци родени и израснати во Германија.
Сепак, албанскиот јазик и семејните традиции се негуваат во различни географски подрачја и политички контексти, но речиси љубоморно се зачувуваат. Понекогаш, тие стануваат средство за процесирање на траумите од миграцијата и справување со заморот од интеграцијата. Поранешните албански гастарбајтери остануваат вкоренети во сеќавањата на Југославија и Кичево, додека оние родени и израснати во Дортмунд не покажуваат ниту приврзаност кон Југославија ниту кон Северна Македонија. Можеби Кичево – или подобро кажано, Kërçovë – сè уште зазема важно симболично место во нивните животи и покрај мултикултурната историја на градот што носи трогателни потсетници за искоренување. Повремените посети на Kërçovë го реактивираат чувството на припадност длабоко вкоренето во историјата на социо-економски нееднаквости што траат надвор од границите и времето.
Покрај тоа, критиката кон германскиот општествен модел на праведност и просперитет оди рака под рака со самокритиката кон албанската национална култура во и надвор од Северна Македонија. Гледајќи ги овие две земји релациски, спонтано се направи уште една серија паралели помеѓу границите што ги држат Албанците и Македонците на дистанца едни од други и оние што исто така ги обликуваат општествените поделби во Дортмунд – еден од најсегрегираните урбани простори во Германија[iv]. Албанството исто така поминува низ едно критичко испитување. Меѓу другото, родовата динамика е особено оспорена во обидот да се отфрли (стереотипот за) светот на албанскиот маж – оној за кој се прашуваат само татковците и синовите – и да се спореди вториот со слични исклучувачки ставови на германското (христијанско) општество. Надвор од овој свет на албанскиот маж (од дијаспората), женските соговорнички покажаа поголема заинтересирани за интеракција со луѓе кои споделуваат слични искуства за (пост-)миграцијата, со што повторно преговараа за нивната припадност во транснационална заедница каде што женските прашања и политичките барања ги надминуваат границите и патријархалната динамика[v].
„Добрата дијаспора“
Нема сомнение дека балканската дијаспора честопати ги самоповторува надолните спирали на отуѓеност и доминантните хиерархии од кои самите страдале. Во Дортмунд, некои гордо се сеќаваа на историјата и културата на Албанците, молчешкум копнеејќи по вредностите на либералната демократија и како резултат на тоа „културно посупериорни“ во однос на другите дијаспорски заедници во Европа.
Ова пресметување повлекува уште едно премногу често премолчувано политичко прашање: дискурсот на германските (западните) политички елити кои неправедно ги преџвакува европските дебати за безбедност и миграција е во голема мера интернализиран не само од страна на албанските елити во Северна Македонија, Косово и Албанија, туку и од страна на младите Албанци. Нивното (двојно) државјанство се чини дека зависи од премолчувањето на сопствената историја и историјата на „туѓите“ луѓе за миграцијата и епистемичкото насилство. Популаризацијата на „историското пријателство“ меѓу Албанците и Италијанците, како и меѓу Италија и Албанија, е поучна.
Иако Италија не беше типична земја на миграција за поранешните југословенски граѓани, војните од 1990-тите и падот на комунистичкиот режим во Албанија брзо го променија тој тренд. Историјата на „ловните кампањи“ (на италијански, caccia all’albanese) против оние албански бегалци кои се обидуваа да избегаат од центрите за прием неодамна беше фрлена во заборав. Договорот за миграција меѓу Италија и Албанија од 2023 година и неговиот многу дискутиран модел на екстернализација на процедурите за азил не само што ги репродуцира расно обележаните дебаланси на моќ во Европа создадени во колонијалните начини на гледање и ангажирање со земјите надвор од ЕУ, како што е Албанија, туку ги остава нерешени и речиси неоспорени сложените политички и колонијални односи на Италија со Албанија во Јадранското Море и медитеранскиот регион воопшто.
Иако пристапувањето на Албанија во ЕУ се чини дека во голема мера е условено од Италија и евроатлантската динамика на моќ[vi], истото трнливо прашање за интеграција во ЕУ (вклучувајќи ја и Северна Македонија, по автоматизам) беше незначително оспорено од младите сегменти на албанската дијаспора во Италија. На пример, „Зане Колектив (Zanë Kolektiv)“ се појави како самоорганизирана и независна група млади албански активисти во Падова, северна Италија, чии транснационални ставови и критички гласови стигнаа до италијанската дебата и до самата Албанија. Нивниот антирасистички и антифашистички идентитет ги обновува нивните животни искуства на постмиграциската генерација која критички се занимава со наследството од колонијалните односи меѓу Албанија и Италија.
Промена на парадигмата?
Гледано од повеќестрани перспективи, многу подолгата историја на миграција открива и поширока географија на нееднаквост долж Југоисточна и Северозападна Европа. Уште еднаш, оваа транснационална перспектива ги обновува историските искуства на раселување, дискриминација и интеграција кои се вградени во националните особености, интеракциите кои се специфични за контекстот и променливото значење на расно обележување. Земени заедно, сите тие го сочинуваат епистемичкото гледиште за повторно разбирање на „европеизмот“ и европеизацијата покритички.
Чувството на припадност на постмиграциските балкански заедници повеќе не се чини како проект во изработка, туку како проект кој се активира и трансформира преку нови постулати на солидарност и активизам на локално ниво. Какво политичко дејствување на крајот можат да создадат овие постмиграциски генерации, останува отворено прашање. Сепак, без сомнение, истите овие постмиграциски генерации ќе придонесат за иднината на Европа и Балканот со тоа што ќе го оспорат заедничкиот имиџ на двата региона кои се пасивно изложени на надворешните нестабилности.
Francesco Trupia, PhD
Adjunct at Nicolaus Copernicus University in Toruń, Poland
Postdoc at CEU Democracy Institute in Budapest, Hungary
[i]Види повеќе: Хирш, М. (2012) Генерацијата на пост-сеќавањето. Пишување и визуелна култура по
Холокауст. Њујорк: Колумбија Универзити Прес. [Hirsch, M. (2012) The Generation of Postmemory. Writing and Visual Culture after the Holocaust. New York: Columbia University Press.]
[ii]Видете исто така: Трупија, Ф. (2025) „Тука, таму, никаде: Урбаното иселување како државно бришење на правата и наследството на Ромите меѓу Бугарија и Германија“ Компаративни студии за Југоисточна Европа, 73(3), 416-429.https://doi.org/10.1515/soeu-2025-0055 [Trupia, F. (2025) “Here, There, Nowhere: Urban Eviction as State Erasure of Roma Rights and Heritage between Bulgaria and Germany” Comparative Southeast European Studies, 73(3), 416-429. https://doi.org/10.1515/soeu-2025-0055.]
[iii]Видете повеќе: Арчер, Р., Дуда, И. и Стабс, П. (2016) Социјални нееднаквости и незадоволство во југословенскиот социјализам. Лондон: Рутлеџ; исто така, Трајановски, Н. (2022) Сеќавања на вооружениот конфликт во Македонија од 2001 година: Начини на комеморација и мемориализација. Белград: Центар за хуманитарно право. [Archer, R., Duda, I., and Stubbs, P. (2016) Social Inequalities and Discontent in Yugoslav Socialism. London: Routledge; also, Trajanovski, N. (2022) Remembering the 2001 Armed Conflict in Macedonia: Modes of Commemoration and Memorialization. Belgrade: Humanitarian Law Center.]
[iv]Видете повеќе, Зуриг, И. и Вилмес, М. (2015) Интеграција на втората генерација во Германија Резултати од анкетата на ТИЕС за потомците на турските и југословенските имигранти. Амстердам: Амстердам јуниверсити прес. [Sürig, I. and Wilmes, M. (2015) The Integration of the Second Generation in Germany Results of the TIES Survey on the Descendants of Turkish and Yugoslavian Immigrants. Amsterdam: Amsterdam University Press.]
[v]Видете повеќе, Трупија, Ф. (2025). За тоа како да се биде млад, муслиман и од Балканот: Перспективи на припадност во Белгија и Германија. Весник за интеркултурни студии, 46(4), 613–628[See more, Trupia, F. (2025). On Being Young, Muslim, and from the Balkans: Perspectives of Belonging in Belgium and Germany. Journal of Intercultural Studies, 46(4), 613–628.].https://doi.org/10.1080/07256868.2025.2531768
https://doi.org/10.1080/07256868.2025.2531768
[vi]Видете повеќе: Колонијалност преку посредник: Патот на Албанија до Брисел поминува низ Тел Авив. АнтолдМаг [Coloniality by proxy: Albania’s road to Brussels runs through Tel Aviv. UntoldMag. Available here.]
