{"id":3792,"date":"2021-10-27T11:24:00","date_gmt":"2021-10-27T11:24:00","guid":{"rendered":"https:\/\/dwp-balkan.org\/staging\/?p=3792"},"modified":"2022-01-13T11:25:01","modified_gmt":"2022-01-13T11:25:01","slug":"kompleksi-memorial-i-vraces-shtresat-e-kujteses","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/dwp-balkan.org\/staging\/sq\/kompleksi-memorial-i-vraces-shtresat-e-kujteses\/","title":{"rendered":"KOMPLEKSI MEMORIAL I VRAC\u00cbS:  Shtresat e kujtes\u00ebs"},"content":{"rendered":"<div style=\"margin-top: 0px; margin-bottom: 0px;\" class=\"sharethis-inline-share-buttons\" ><\/div>\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Photos by: Sabina Hodovi\u0107<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">N\u00eb zem\u00ebr t\u00eb Sarajev\u00ebs gjendet nj\u00eb artefakt i \u00e7muar i kujtes\u00ebs kolektive: nj\u00eb hap\u00ebsir\u00eb publike q\u00eb nuk ka thjesht nj\u00eb t\u00eb kaluar, por edhe nj\u00eb histori. Ky \u00ebsht\u00eb Kompleksi Memorial i Vrac\u00ebs. Ai p\u00ebrb\u00ebhet nga parku memorial q\u00eb nga koha e Jugosllavis\u00eb dhe nga nj\u00eb kala e periudh\u00ebs austro-hungareze. Shpirti i k\u00ebtij vendi buron nga nj\u00eb s\u00ebr\u00eb ngjarjesh q\u00eb kan\u00eb prekur komunitetin lokal p\u00ebrgjat\u00eb 130 viteve t\u00eb fundit. Nga analizimi i funksionit dhe i simbolizmit t\u00eb Kompleksit Memorial t\u00eb Vrac\u00ebs p\u00ebrgjat\u00eb rrjedh\u00ebs s\u00eb historis\u00eb mund t\u00eb m\u00ebsojm\u00eb p\u00ebr m\u00ebnyrat e ndryshme t\u00eb ballafaqimit me t\u00eb kaluar\u00ebn dhe t\u2019i konteksualizojm\u00eb ato brenda memorializimit zyrtar aktual.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Q\u00ebllimi i par\u00eb i ditur i k\u00ebtij lokacioni ka qen\u00eb si nj\u00eb zon\u00eb idilike p\u00ebr piknik, nj\u00eb hap\u00ebsir\u00eb publike rekreative p\u00ebr komunitetin lokal t\u00eb Sarajev\u00ebs. Pas pushtimit austro-hungarez t\u00eb Bosnje e Hercegovin\u00ebs, zona e piknikut u shnd\u00ebrrua n\u00eb zon\u00eb ushtarake dhe nuk ishte m\u00eb n\u00eb dispozicionin e popullat\u00ebs s\u00eb gjer\u00eb. Kalaja e Vrac\u00ebs u nd\u00ebrtua nga pushtuesit n\u00eb fund t\u00eb shekullit t\u00eb 19-t\u00eb, si kalaja e fundit n\u00eb kufirin jugor t\u00eb qytetit. Funksioni i saj ushtarak duket qart\u00eb n\u00eb organizimin e hap\u00ebsir\u00ebs s\u00eb saj. Kjo shtres\u00eb e par\u00eb artificiale n\u00eb k\u00ebt\u00eb lokacion ende na shtyn t\u00eb vrasim mendjen p\u00ebr rolin dhe trash\u00ebgimin\u00eb e monarkis\u00eb austro-hungareze n\u00eb Sarajev\u00eb dhe tjet\u00ebrkund. Modernizimi i t\u00eb gjitha aspekteve t\u00eb shoq\u00ebris\u00eb n\u00eb at\u00eb periudh\u00eb historike t\u00eb Bosnje e Hercegovin\u00ebs \u00ebsht\u00eb i pamohuesh\u00ebm, por p\u00ebrkund\u00ebr t\u00eb kuptuarit eurocentrik t\u00eb kolonializmit, q\u00eb shp\u00ebrfill ekzistenc\u00ebn e kolonive edhe n\u00eb Evrop\u00eb, ka tregues t\u00eb qart\u00eb se pushtimi i Bosnje e Hercegovin\u00ebs nga monarkia austro-hungareze mund t\u00eb shihet si kolonializ\u00ebm.<a href=\"#_ftn1\"><sup>[1]<\/sup><\/a> Nj\u00eb interpretim m\u00eb i ndjesh\u00ebm dhe objektiv i k\u00ebsaj periudhe do t\u2019i kontribuonte t\u00eb kuptuarit m\u00eb t\u00eb mir\u00eb t\u00eb identitetit ton\u00eb kolektiv dhe t\u00eb rendit politik dhe ekonomik global.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Shtresa tjet\u00ebr dometh\u00ebn\u00ebse e Vrac\u00ebs daton nga L2B-ja, kur hap\u00ebsira p\u00ebrball\u00eb kalas\u00eb u b\u00eb zona zyrtare e ekzekutimeve t\u00eb kund\u00ebrshtar\u00ebve t\u00eb regjimit fashist n\u00eb vitin 1941. E p\u00ebrzgjedhur p\u00ebr shkak t\u00eb r\u00ebnd\u00ebsis\u00eb s\u00eb saj gjeostrategjike brenda qytetit, kalaja sh\u00ebrbeu edhe si stacion i depotimit prej ku qeveria e Shtetit t\u00eb Pavarur t\u00eb Kroacis\u00eb (NDH) i d\u00ebrgonte \u00e7ifut\u00ebt, rom\u00ebt dhe serb\u00ebt drejt kampeve t\u00eb p\u00ebrqendrimit, por edhe si vend p\u00ebr t\u00eb marr\u00eb n\u00eb pyetje dhe p\u00ebr t\u2019i torturuar vendasit antifashist\u00eb. Vuajtjet dhe rezistenca e Vrac\u00ebs nga kjo periudh\u00eb jan\u00eb shnd\u00ebrruar n\u00eb baz\u00eb simbolike p\u00ebr shtresat e m\u00ebvonshme t\u00eb lokacionit dhe n\u00eb pjes\u00eb dominuese t\u00eb identitetit t\u00eb vet. Pas ngritjes s\u00eb Jugosllavis\u00eb mbi themelet e rezistenc\u00ebs antifashiste, qeveria e periudh\u00ebs socialiste nisi l\u00ebvizjen p\u00ebrkujtimore t\u00eb mish\u00ebruar n\u00eb monumente q\u00eb lart\u00ebsonin fitoren kund\u00ebr fashizmit dhe n\u00eb t\u00eb nj\u00ebjt\u00ebn koh\u00eb, respektonin viktimat e tij. N\u00eb mesin e viteve 1960-t\u00eb, Komiteti p\u00ebr Nd\u00ebrtimin e Kompleksit Memorial t\u00eb Vrac\u00ebs vendosi zyrtarisht q\u00eb t\u00eb niste nd\u00ebrtimin e kompleksit memorial, por p\u00ebr shkak t\u00eb munges\u00ebs s\u00eb fondeve, nd\u00ebrtimi u zvarrit p\u00ebr m\u00eb shum\u00eb se nj\u00eb dekad\u00eb. N\u00eb vitin 1981, Parku Memorial i Vrac\u00ebs m\u00eb n\u00eb fund u hap dhe kalaja u shnd\u00ebrrua n\u00eb muzeum me nj\u00eb ekspozit\u00eb p\u00ebr t\u00eb nderuar viktimat e fashizmit. Hap\u00ebsira e re memoriale n\u00eb qytet ishte m\u00eb shum\u00eb se nj\u00eb monument statik. Parku risolli funksionin origjinal t\u00eb hap\u00ebsir\u00ebs publike p\u00ebr komunitetin lokal, nd\u00ebrsa ekspozita e muzeumit sh\u00ebrbeu p\u00ebr t\u00eb edukuar dhe rritur vet\u00ebdij\u00ebsimin rreth ngjarjeve t\u00eb luft\u00ebs n\u00eb vitet 1940-t\u00eb, pas fillimit t\u00eb pushtimit fashist. Organizimi i hap\u00ebsir\u00ebs s\u00eb kompleksit mund\u00ebsoi q\u00eb n\u00eb Parkun Memorial t\u00eb mbaheshin or\u00eb m\u00ebsimi. U ngrit\u00ebn nj\u00eb shum\u00ebllojshm\u00ebri e monumenteve p\u00ebr pjes\u00ebmarr\u00ebs t\u00eb shumt\u00eb n\u00eb Luft\u00ebn Popullore \u00c7lirimtare p\u00ebr t\u00eb treguar diversitetin dhe bashkimin e rezistenc\u00ebs antifashiste. Edhe pse kompleksi u d\u00ebmtua gjat\u00eb periudhave historike t\u00eb m\u00ebvonshme, gjesti madh\u00ebshtor arkitekturor i parkut mesp\u00ebrmes pyllit si dhe harmonia e tij n\u00eb raport me kalan\u00eb kan\u00eb mbetur si d\u00ebshmi e kultur\u00ebs p\u00ebrkujtimore jugosllave.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Edhe nj\u00ebher\u00eb, pozicioni gjeostrategjik i Vrac\u00ebs form\u00ebsoi funksionin e trafikut n\u00eb at\u00eb zon\u00eb. Pas nj\u00eb dekade t\u00eb angazhimit shoq\u00ebror dhe kulturor, Kompleksi Memorial i Vrac\u00ebs u shnd\u00ebrrua n\u00eb qendr\u00ebn e rrethimit n\u00eb qytet, n\u00eb vendin prej nga pjes\u00ebtar\u00ebt e Ushtris\u00eb s\u00eb Republika Srpskas bombarduan dhe bllokuan qytetar\u00ebt e Sarajev\u00ebs nga 5 prilli 1992 deri m\u00eb 29 shkurt 1996. Pas n\u00ebnshkrimit t\u00eb Marr\u00ebveshjes s\u00eb Dejtonit dhe p\u00ebrfundimit t\u00eb rrethimit, pjes\u00ebtar\u00ebt e Ushtris\u00eb s\u00eb Republika Srpskas sistematikisht e shkat\u00ebrruan kompleksin, teksa t\u00ebrhiqeshin nga pozicionet e tyre, duke e d\u00ebmtuar dhe duke vendosur mina kudo, pra, duka ia hequr funksionin edhe pas luft\u00ebs. P\u00ebr shkak t\u00eb d\u00ebmit q\u00eb iu b\u00eb t\u00eb gjith\u00eb struktur\u00ebs urbane t\u00eb qytetit, si edhe p\u00ebr shkak t\u00eb prioriteteve t\u00eb pasluft\u00ebs gjat\u00eb rind\u00ebrtimit t\u00eb infrastruktur\u00ebs banesore dhe publike, Kompleksi Memorial i Vrac\u00ebs nuk u b\u00eb vend i sigurt\u00eb dhe nuk u pastrua nga minat deri n\u00eb vitin 2001. Kat\u00ebr vite m\u00eb pas, nj\u00eb dekad\u00eb e t\u00ebr\u00eb pas marr\u00ebveshjes s\u00eb Komitetit Kryesor t\u00eb SUBNOR-it (Aleanca e Shoqatave t\u00eb Veteran\u00ebve t\u00eb Luft\u00ebs Popullore \u00c7lirimtare) p\u00ebr ta ruajtur kompleksin nga rr\u00ebnimi i m\u00ebtejsh\u00ebm, Kompleksi Memorial i Vrac\u00ebs mori statusin e monumentit komb\u00ebtar. P\u00ebr fat t\u00eb keq, rind\u00ebrtimi i k\u00ebsaj zone trajtohet n\u00eb kund\u00ebrshtim me praktikat e pranuara nd\u00ebrkomb\u00ebtarisht t\u00eb profesionit p\u00ebr mbrojtjen e trash\u00ebgimis\u00eb arkitekturore. Element\u00ebt e rind\u00ebrtuar t\u00eb kalas\u00eb jan\u00eb nd\u00ebrtuar n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb till\u00eb q\u00eb imiton shtresat e m\u00ebparshme historike, duke i pamund\u00ebsuar k\u00ebshtu v\u00ebzhguesve q\u00eb t\u00eb dallojn\u00eb pjes\u00ebt origjinale nga ato t\u00eb reja. Kjo gj\u00eb fshin nj\u00eb shtres\u00eb t\u00eb t\u00ebr\u00eb arkitekturore t\u00eb shkat\u00ebrrimit q\u00eb i \u00ebsht\u00eb shkaktuar memorialit nga koha e luft\u00ebs. P\u00ebrve\u00e7 k\u00ebsaj, elemente t\u00eb vlefshme t\u00eb projektimit t\u00eb kompleksit jan\u00eb vjedhur. Pjesa m\u00eb e r\u00ebnd\u00ebsishme e tyre u zhduk pasi vendi u shpall monument komb\u00ebtar. Autoritetet reaguan ndaj k\u00ebtij problemi duke e mbyllur kalan\u00eb p\u00ebr publikun, ndaj tani (me p\u00ebrjashtim t\u00eb rasteve shum\u00eb t\u00eb rralla kur aty zhvillohen ngjarje kulturore alternative) ai \u00ebsht\u00eb krejt\u00ebsisht i p\u00ebrjashtuar nga struktura urbane dhe jeta shoq\u00ebrore e qytetit.<\/p>\n\n\n\n<figure class=\"wp-block-image\"><img decoding=\"async\" src=\"..\/kcfinder\/upload\/images\/BP17\/BP17%20Quote%20Ena%20Kukuc%20ALB.jpg\" alt=\"\"\/><\/figure>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Mir\u00ebpo, kapitali simbolik i kompleksit \u00ebsht\u00eb ende i pranish\u00ebm. Ai p\u00ebrdoret m\u00eb shpesh nga politikan\u00eb t\u00eb partive etno-komb\u00ebtare, q\u00eb zgjedhin n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb selektive t\u00eb lexojn\u00eb vet\u00ebm ato shtresa q\u00eb p\u00ebrkojn\u00eb me narrativat e tyre. Konteksti hap\u00ebsinor i kompleksit pas Dejtonit, sipas t\u00eb cilit kufiri i entitetit nd\u00ebrmjet Federat\u00ebs s\u00eb Bosnje e Hercegovin\u00ebs dhe Republika Srpskas kalon direkt n\u00ebp\u00ebr Parkun Memorial, e nd\u00ebrlikon situat\u00ebn edhe m\u00eb tej. Mbi murin rrethues t\u00eb parkut n\u00eb an\u00ebn q\u00eb kryesisht i p\u00ebrket entitetit serb gjendet nj\u00eb pllak\u00eb p\u00ebrkujtimore q\u00eb i kushtohet kriminelit t\u00eb d\u00ebnuar t\u00eb luft\u00ebs Ratko Mlladiq. Kryetari i Komun\u00ebs s\u00eb Sarajev\u00ebs Lindore (nj\u00eb qytet pran\u00eb Sarajev\u00ebs, por q\u00eb i p\u00ebrket Republika Srpskas), Ljubisha Qosiq, ka deklaruar se n\u00eb nj\u00eb pjes\u00eb t\u00eb Parkut Memorial t\u00eb Vracas do t\u00eb ngrihet nj\u00eb monument p\u00ebr serb\u00ebt, me q\u00ebllimin p\u00ebr t\u00eb p\u00ebrkujtuar serb\u00ebt e vrar\u00eb gjat\u00eb luft\u00ebs s\u00eb viteve 90-t\u00eb dhe gjat\u00eb L2B-s\u00eb, pra duke i ndar\u00eb ata me vet\u00ebdije nga t\u00eb gjitha viktimat e tjera. Ky lexim selektiv i identitetit t\u00eb Vracas tregon manipulimin e kujtes\u00ebs kolektive, n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb dukshme dhe zyrtare, n\u00eb kuad\u00ebr t\u00eb procesit t\u00eb memorializimit t\u00eb pasluft\u00ebs kudo n\u00ebp\u00ebr Bosnje e Hercegovin\u00eb. Ky lexim nuk mb\u00ebshtetet mbi edukimin apo ofrimin e nj\u00eb hap\u00ebsir\u00eb p\u00ebr sh\u00ebrbim, shtjellim dhe kujtes\u00eb, por \u00ebsht\u00eb shtremb\u00ebrim etno-nacionalist i historis\u00eb. Pra, pothuajse 98 p\u00ebrqind e monumenteve t\u00eb pasluft\u00ebs, t\u00eb ngritura deri n\u00eb vitin 2016, u jan\u00eb kushtuar ekskluzivisht nj\u00eb etnie dhe\/ose feje t\u00eb vetme<a href=\"#_ftn2\"><sup>[2]<\/sup><\/a>, duke i ndar\u00eb komunitetet viktimat e t\u00eb cil\u00ebve kan\u00eb prejardhje t\u00eb ndryshme, duke i grupuar ata n\u00eb vdekje n\u00eb baz\u00eb t\u00eb emrave dhe mbiemrave t\u00eb tyre. P\u00ebrfaq\u00ebsuesit e partive etno-komb\u00ebtare boshnjake ishin m\u00eb t\u00eb z\u00ebshmit me kritikat ndaj deklaratave t\u00eb Qosiqit. Edhe pse ata vet\u00eb e pat\u00ebn mund\u00ebsin\u00eb p\u00ebr vite t\u00ebra q\u00eb ta p\u00ebrmir\u00ebsonin gjendjen e kalas\u00eb dhe t\u00eb Parkut Memorial Park n\u00eb nivel lokal, federal dhe shtet\u00ebror, ata refuzuan ta b\u00ebjn\u00eb. P\u00ebrmes aktiviteteve t\u00eb tyre, ata priren t\u2019i glorifikojn\u00eb kolaboracionist\u00ebt fashist\u00eb boshnjak\u00eb, ndaj hezitimi i tyre p\u00ebr t\u00eb marr\u00eb pjes\u00eb n\u00eb ruajtjen e trash\u00ebgimis\u00eb antifashiste \u00ebsht\u00eb i qart\u00eb.&nbsp;<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Marr\u00ebdh\u00ebnia aktuale ndaj Kompleksit Memorial t\u00eb Vrac\u00ebs, apo mungesa e k\u00ebsaj marr\u00ebdh\u00ebnieje, \u00ebsht\u00eb tregues i qart\u00eb i praktik\u00ebs s\u00eb krijuar t\u00eb memorializimit zyrtar n\u00eb Bosnje e Hercegovin\u00eb \u2013 nj\u00eb praktik\u00eb p\u00ebr\u00e7ar\u00ebse, etno-nacionaliste, jop\u00ebrfshir\u00ebse, statike dhe e pav\u00ebrtet\u00eb. Nuk ka arsyetim p\u00ebr gjendjen aktuale dhe potencialin e pashfryt\u00ebzuar t\u00eb k\u00ebtij monumenti komb\u00ebtar, edhe n\u00eb k\u00ebt\u00eb ekonomi t\u00eb tranzicionit dhe munges\u00eb t\u00eb fondeve, pasi e dim\u00eb se nd\u00ebrmjet viteve 2014 dhe 2020, u shpenzuan m\u00eb shum\u00eb se kat\u00ebr milion\u00eb marka p\u00ebr t\u00eb ngritur monumente t\u00eb reja n\u00ebp\u00ebr Bosnje e Hercegovin\u00eb.<a href=\"#_ftn3\"><sup>[3]<\/sup><\/a> L\u00ebvizja zyrtare p\u00ebr memorializim, nj\u00eb l\u00ebvizje q\u00eb edhe pse duket se \u00ebsht\u00eb e ndar\u00eb sipas tre kombeve p\u00ebrb\u00ebr\u00ebs, sh\u00ebrben vet\u00ebm p\u00ebr t\u00eb fuqizuar ideologjin\u00eb dhe ndasit\u00eb etno-komb\u00ebtare, duke shp\u00ebrfillur historin\u00eb dhe sh\u00ebrben p\u00ebr t\u00eb form\u00ebsuar kujtime <em>t\u00eb dor\u00ebs s\u00eb dyt\u00eb <\/em>p\u00ebr brezat m\u00eb t\u00eb rinj. Kjo l\u00ebvizje ka gjuh\u00eb vizuale specifike. Ajo p\u00ebrdor pothuajse ekskluzivisht simbole fetare dhe etno-komb\u00ebtare, shmang komunikimin brenda kontekstit hap\u00ebsinor, shpreh dominim p\u00ebrmes madh\u00ebsive dhe proporcioneve groteske, duke i mish\u00ebruar q\u00ebllimet e veta n\u00eb m\u00ebnyr\u00eb t\u00eb p\u00ebrkryer dhe duke mos u p\u00ebrpjekur t\u2019i fsheh\u00eb ato.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Kritikat e hapura ndaj praktikave aktuale zyrtare p\u00ebrkujtimore, rehabilitimi i trash\u00ebgimis\u00eb s\u00eb vlefshme t\u00eb shembujve historik\u00eb t\u00eb p\u00ebrkujtimit jan\u00eb rruga drejt nj\u00eb kulture m\u00eb egalitare, p\u00ebrfshir\u00ebse dhe autentike t\u00eb kujtes\u00ebs. N\u00eb fillim t\u00eb k\u00ebtij rrug\u00ebtimi q\u00ebndron Kompleksi Memorial i Vrac\u00ebs, q\u00eb ofron m\u00ebsime t\u00eb vlefshme p\u00ebr ballafaqimin me t\u00eb kaluar\u00ebn, si dhe ka potencial t\u00eb madh p\u00ebr nd\u00ebrtimin e nj\u00eb kujtese kolektive pa ndasi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><strong>Ena Kukiq<\/strong> (e lindur n\u00eb vitin 1990) \u00ebsht\u00eb arkitekte, asistente n\u00eb universitet dhe studente e vitit t\u00eb dyt\u00eb n\u00eb studimet e doktoratur\u00ebs p\u00ebr Arkitektur\u00ebn e Memorialeve pran\u00eb Institutit t\u00eb Dizajnit dhe Tipologjis\u00eb n\u00eb Grac. Ajo e ka p\u00ebrfunduar shkollimin formal n\u00eb qytetin e saj t\u00eb lindjes, n\u00eb Sarajev\u00eb, si dhe n\u00eb Barcelon\u00eb dhe Grac. Bashk\u00eb me partnerin e saj Dinko Jelle\u00e7eviq, n\u00eb vitin 2018 ajo ka fituar \u00c7mimin komb\u00ebtar Collegium Artisticum p\u00ebr t\u00eb rinjt\u00eb m\u00eb t\u00eb mir\u00eb n\u00eb profesion dhe n\u00eb vitin 2019 \u00e7mimin p\u00ebr Iden\u00eb m\u00eb t\u00eb Mir\u00eb. Puna e tyre e paraqitur n\u00eb konkurse t\u00eb ndryshme ka marr\u00eb disa \u00e7mime nd\u00ebrkomb\u00ebtare dhe shtet\u00ebrore. N\u00eb vitin 2018, tema e masterit t\u00eb En\u00ebs p\u00ebr arkitektur\u00ebn e memorialeve ka marr\u00eb \u00c7mimin GAD dhe Austri dhe ajo u zgjodh si finaliste e Bienales Archiprix n\u00eb vitin 2019. Puna e saj fokusohet tek ballafaqimi me fragmente hap\u00ebsinore t\u00eb kujtes\u00ebs kolektive si n\u00eb teori, ashtu edhe n\u00eb praktik\u00eb.<\/p>\n\n\n\n<hr class=\"wp-block-separator\"\/>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"#_ftnref2\"><sup>[1]<\/sup><\/a>Ruthner, Clemens: Habsburg\u2019s Only Colony? Bosnia-Herzegovina and Austriahungary, 1878-1918 (2018) <em>https:\/\/www.researchgate.net\/publication\/330570323_Habsburg&#8217;s_Only_Colony_Bosnia-Herzegovina_and_Austriahungary_1878-1918<\/em><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"#_ftnref2\"><sup>[2]<\/sup><\/a> Shoqata p\u00ebr Hulumtim dhe Komunikim Shoq\u00ebror: Dokumentat Qendrore t\u00eb Monumenteve n\u00eb BeH (2016)<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"#_ftnref3\"><sup>[3]<\/sup><\/a> Brkani\u0107, D\u017eana \/Grebo, Lamija: Bosnia Spends \u20ac2 Million on \u2018Divisive\u2019 War Memorials (03.01.2020.) <em>https:\/\/detektor.ba\/2020\/01\/03\/bosnia-spends-e2-million-on-divisive-war-memorials\/?lang=en<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Photos by: Sabina Hodovi\u0107 N\u00eb zem\u00ebr t\u00eb Sarajev\u00ebs gjendet nj\u00eb artefakt i \u00e7muar i kujtes\u00ebs kolektive: nj\u00eb hap\u00ebsir\u00eb publike q\u00eb nuk ka thjesht nj\u00eb t\u00eb kaluar, por edhe nj\u00eb histori. Ky \u00ebsht\u00eb Kompleksi Memorial i Vrac\u00ebs. Ai p\u00ebrb\u00ebhet nga parku memorial q\u00eb nga koha e Jugosllavis\u00eb dhe nga nj\u00eb kala e periudh\u00ebs austro-hungareze. Shpirti i k\u00ebtij vendi buron nga nj\u00eb [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":1772,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_editorskit_title_hidden":false,"_editorskit_reading_time":0,"_editorskit_is_block_options_detached":false,"_editorskit_block_options_position":"{}","footnotes":""},"categories":[810],"tags":[],"class_list":["post-3792","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-balkan-perspectives-17-alb"],"acf":[],"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v28.0 - https:\/\/yoast.com\/product\/yoast-seo-wordpress\/ -->\n<title>KOMPLEKSI MEMORIAL I VRAC\u00cbS: Shtresat e kujtes\u00ebs - DWP-BALKAN<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"noindex, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"en_US\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"KOMPLEKSI MEMORIAL I VRAC\u00cbS: Shtresat e kujtes\u00ebs - DWP-BALKAN\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Photos by: Sabina Hodovi\u0107 N\u00eb zem\u00ebr t\u00eb Sarajev\u00ebs gjendet nj\u00eb artefakt i \u00e7muar i kujtes\u00ebs kolektive: nj\u00eb hap\u00ebsir\u00eb publike q\u00eb nuk ka thjesht nj\u00eb t\u00eb kaluar, por edhe nj\u00eb histori. Ky \u00ebsht\u00eb Kompleksi Memorial i Vrac\u00ebs. Ai p\u00ebrb\u00ebhet nga parku memorial q\u00eb nga koha e Jugosllavis\u00eb dhe nga nj\u00eb kala e periudh\u00ebs austro-hungareze. Shpirti i k\u00ebtij vendi buron nga nj\u00eb [&hellip;]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/dwp-balkan.org\/staging\/sq\/kompleksi-memorial-i-vraces-shtresat-e-kujteses\/\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"DWP-BALKAN\" \/>\n<meta property=\"article:published_time\" content=\"2021-10-27T11:24:00+00:00\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2022-01-13T11:25:01+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/dwp-balkan.org\/staging\/wp-content\/uploads\/2021\/10\/ena-profilna.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"680\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"347\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"author\" content=\"DWPBALKAN\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Written by\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"DWPBALKAN\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Est. reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"8 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/dwp-balkan.org\\\/staging\\\/sq\\\/kompleksi-memorial-i-vraces-shtresat-e-kujteses\\\/#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/dwp-balkan.org\\\/staging\\\/sq\\\/kompleksi-memorial-i-vraces-shtresat-e-kujteses\\\/\"},\"author\":{\"name\":\"DWPBALKAN\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/dwp-balkan.org\\\/staging\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/94e01f70a9f8ac0de7af6559b5fc802d\"},\"headline\":\"KOMPLEKSI MEMORIAL I VRAC\u00cbS: Shtresat e kujtes\u00ebs\",\"datePublished\":\"2021-10-27T11:24:00+00:00\",\"dateModified\":\"2022-01-13T11:25:01+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/dwp-balkan.org\\\/staging\\\/sq\\\/kompleksi-memorial-i-vraces-shtresat-e-kujteses\\\/\"},\"wordCount\":2063,\"commentCount\":0,\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/dwp-balkan.org\\\/staging\\\/sq\\\/kompleksi-memorial-i-vraces-shtresat-e-kujteses\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/dwp-balkan.org\\\/staging\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2021\\\/10\\\/ena-profilna.jpg\",\"articleSection\":[\"Balkan.Perspectives #17 - ALB\"],\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"CommentAction\",\"name\":\"Comment\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/dwp-balkan.org\\\/staging\\\/sq\\\/kompleksi-memorial-i-vraces-shtresat-e-kujteses\\\/#respond\"]}]},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/dwp-balkan.org\\\/staging\\\/sq\\\/kompleksi-memorial-i-vraces-shtresat-e-kujteses\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/dwp-balkan.org\\\/staging\\\/sq\\\/kompleksi-memorial-i-vraces-shtresat-e-kujteses\\\/\",\"name\":\"KOMPLEKSI MEMORIAL I VRAC\u00cbS: Shtresat e kujtes\u00ebs - DWP-BALKAN\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/dwp-balkan.org\\\/staging\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/dwp-balkan.org\\\/staging\\\/sq\\\/kompleksi-memorial-i-vraces-shtresat-e-kujteses\\\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/dwp-balkan.org\\\/staging\\\/sq\\\/kompleksi-memorial-i-vraces-shtresat-e-kujteses\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/dwp-balkan.org\\\/staging\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2021\\\/10\\\/ena-profilna.jpg\",\"datePublished\":\"2021-10-27T11:24:00+00:00\",\"dateModified\":\"2022-01-13T11:25:01+00:00\",\"author\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/dwp-balkan.org\\\/staging\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/94e01f70a9f8ac0de7af6559b5fc802d\"},\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/dwp-balkan.org\\\/staging\\\/sq\\\/kompleksi-memorial-i-vraces-shtresat-e-kujteses\\\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-US\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/dwp-balkan.org\\\/staging\\\/sq\\\/kompleksi-memorial-i-vraces-shtresat-e-kujteses\\\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/dwp-balkan.org\\\/staging\\\/sq\\\/kompleksi-memorial-i-vraces-shtresat-e-kujteses\\\/#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/dwp-balkan.org\\\/staging\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2021\\\/10\\\/ena-profilna.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/dwp-balkan.org\\\/staging\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2021\\\/10\\\/ena-profilna.jpg\",\"width\":680,\"height\":347},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/dwp-balkan.org\\\/staging\\\/sq\\\/kompleksi-memorial-i-vraces-shtresat-e-kujteses\\\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Home\",\"item\":\"https:\\\/\\\/dwp-balkan.org\\\/staging\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"KOMPLEKSI MEMORIAL I VRAC\u00cbS: Shtresat e kujtes\u00ebs\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/dwp-balkan.org\\\/staging\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/dwp-balkan.org\\\/staging\\\/\",\"name\":\"DWP-BALKAN\",\"description\":\"\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/dwp-balkan.org\\\/staging\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en-US\"},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/dwp-balkan.org\\\/staging\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/94e01f70a9f8ac0de7af6559b5fc802d\",\"name\":\"DWPBALKAN\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-US\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/860e14507555fe53536d2bd5f0f8121391672605a7c1af4ce2d1ba6ca58de406?s=96&d=mm&r=g\",\"url\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/860e14507555fe53536d2bd5f0f8121391672605a7c1af4ce2d1ba6ca58de406?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/860e14507555fe53536d2bd5f0f8121391672605a7c1af4ce2d1ba6ca58de406?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"DWPBALKAN\"},\"url\":\"https:\\\/\\\/dwp-balkan.org\\\/staging\\\/author\\\/dwpbalkan\\\/\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"KOMPLEKSI MEMORIAL I VRAC\u00cbS: Shtresat e kujtes\u00ebs - DWP-BALKAN","robots":{"index":"noindex","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"og_locale":"en_US","og_type":"article","og_title":"KOMPLEKSI MEMORIAL I VRAC\u00cbS: Shtresat e kujtes\u00ebs - DWP-BALKAN","og_description":"Photos by: Sabina Hodovi\u0107 N\u00eb zem\u00ebr t\u00eb Sarajev\u00ebs gjendet nj\u00eb artefakt i \u00e7muar i kujtes\u00ebs kolektive: nj\u00eb hap\u00ebsir\u00eb publike q\u00eb nuk ka thjesht nj\u00eb t\u00eb kaluar, por edhe nj\u00eb histori. Ky \u00ebsht\u00eb Kompleksi Memorial i Vrac\u00ebs. Ai p\u00ebrb\u00ebhet nga parku memorial q\u00eb nga koha e Jugosllavis\u00eb dhe nga nj\u00eb kala e periudh\u00ebs austro-hungareze. Shpirti i k\u00ebtij vendi buron nga nj\u00eb [&hellip;]","og_url":"https:\/\/dwp-balkan.org\/staging\/sq\/kompleksi-memorial-i-vraces-shtresat-e-kujteses\/","og_site_name":"DWP-BALKAN","article_published_time":"2021-10-27T11:24:00+00:00","article_modified_time":"2022-01-13T11:25:01+00:00","og_image":[{"width":680,"height":347,"url":"https:\/\/dwp-balkan.org\/staging\/wp-content\/uploads\/2021\/10\/ena-profilna.jpg","type":"image\/jpeg"}],"author":"DWPBALKAN","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Written by":"DWPBALKAN","Est. reading time":"8 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/dwp-balkan.org\/staging\/sq\/kompleksi-memorial-i-vraces-shtresat-e-kujteses\/#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/dwp-balkan.org\/staging\/sq\/kompleksi-memorial-i-vraces-shtresat-e-kujteses\/"},"author":{"name":"DWPBALKAN","@id":"https:\/\/dwp-balkan.org\/staging\/#\/schema\/person\/94e01f70a9f8ac0de7af6559b5fc802d"},"headline":"KOMPLEKSI MEMORIAL I VRAC\u00cbS: Shtresat e kujtes\u00ebs","datePublished":"2021-10-27T11:24:00+00:00","dateModified":"2022-01-13T11:25:01+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/dwp-balkan.org\/staging\/sq\/kompleksi-memorial-i-vraces-shtresat-e-kujteses\/"},"wordCount":2063,"commentCount":0,"image":{"@id":"https:\/\/dwp-balkan.org\/staging\/sq\/kompleksi-memorial-i-vraces-shtresat-e-kujteses\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/dwp-balkan.org\/staging\/wp-content\/uploads\/2021\/10\/ena-profilna.jpg","articleSection":["Balkan.Perspectives #17 - ALB"],"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"CommentAction","name":"Comment","target":["https:\/\/dwp-balkan.org\/staging\/sq\/kompleksi-memorial-i-vraces-shtresat-e-kujteses\/#respond"]}]},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/dwp-balkan.org\/staging\/sq\/kompleksi-memorial-i-vraces-shtresat-e-kujteses\/","url":"https:\/\/dwp-balkan.org\/staging\/sq\/kompleksi-memorial-i-vraces-shtresat-e-kujteses\/","name":"KOMPLEKSI MEMORIAL I VRAC\u00cbS: Shtresat e kujtes\u00ebs - DWP-BALKAN","isPartOf":{"@id":"https:\/\/dwp-balkan.org\/staging\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/dwp-balkan.org\/staging\/sq\/kompleksi-memorial-i-vraces-shtresat-e-kujteses\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/dwp-balkan.org\/staging\/sq\/kompleksi-memorial-i-vraces-shtresat-e-kujteses\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/dwp-balkan.org\/staging\/wp-content\/uploads\/2021\/10\/ena-profilna.jpg","datePublished":"2021-10-27T11:24:00+00:00","dateModified":"2022-01-13T11:25:01+00:00","author":{"@id":"https:\/\/dwp-balkan.org\/staging\/#\/schema\/person\/94e01f70a9f8ac0de7af6559b5fc802d"},"breadcrumb":{"@id":"https:\/\/dwp-balkan.org\/staging\/sq\/kompleksi-memorial-i-vraces-shtresat-e-kujteses\/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-US","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/dwp-balkan.org\/staging\/sq\/kompleksi-memorial-i-vraces-shtresat-e-kujteses\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/dwp-balkan.org\/staging\/sq\/kompleksi-memorial-i-vraces-shtresat-e-kujteses\/#primaryimage","url":"https:\/\/dwp-balkan.org\/staging\/wp-content\/uploads\/2021\/10\/ena-profilna.jpg","contentUrl":"https:\/\/dwp-balkan.org\/staging\/wp-content\/uploads\/2021\/10\/ena-profilna.jpg","width":680,"height":347},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/dwp-balkan.org\/staging\/sq\/kompleksi-memorial-i-vraces-shtresat-e-kujteses\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Home","item":"https:\/\/dwp-balkan.org\/staging\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"KOMPLEKSI MEMORIAL I VRAC\u00cbS: Shtresat e kujtes\u00ebs"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/dwp-balkan.org\/staging\/#website","url":"https:\/\/dwp-balkan.org\/staging\/","name":"DWP-BALKAN","description":"","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/dwp-balkan.org\/staging\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en-US"},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/dwp-balkan.org\/staging\/#\/schema\/person\/94e01f70a9f8ac0de7af6559b5fc802d","name":"DWPBALKAN","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-US","@id":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/860e14507555fe53536d2bd5f0f8121391672605a7c1af4ce2d1ba6ca58de406?s=96&d=mm&r=g","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/860e14507555fe53536d2bd5f0f8121391672605a7c1af4ce2d1ba6ca58de406?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/860e14507555fe53536d2bd5f0f8121391672605a7c1af4ce2d1ba6ca58de406?s=96&d=mm&r=g","caption":"DWPBALKAN"},"url":"https:\/\/dwp-balkan.org\/staging\/author\/dwpbalkan\/"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/dwp-balkan.org\/staging\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3792","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/dwp-balkan.org\/staging\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/dwp-balkan.org\/staging\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dwp-balkan.org\/staging\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dwp-balkan.org\/staging\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=3792"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/dwp-balkan.org\/staging\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3792\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3793,"href":"https:\/\/dwp-balkan.org\/staging\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/3792\/revisions\/3793"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/dwp-balkan.org\/staging\/wp-json\/wp\/v2\/media\/1772"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/dwp-balkan.org\/staging\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=3792"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/dwp-balkan.org\/staging\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=3792"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/dwp-balkan.org\/staging\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=3792"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}