Градот е еден од најголемите пронајдоци на човештвото. Не затоа што е густо населен, ефикасен или економски продуктивен, туку затоа што овозможи колективно живеење што подразбира повеќе од обично преживување. Градот ги одвои луѓето од постојаната изложеност на глад, животни, и временски услови; организираше водоснабдување, засолниште, инфраструктура и грижа. Но, и повеќе од тоа, градот ја организираше културата. Овозможи средби, несогласувања и солидарност. Создаде критика.

Во градовите историски се обликувале борбите за еманципација. Работниците се организирале, жените барале присуство во јавниот живот, комунистите, анархистите и квир лицата се пронаоѓале едни со други и измислувале нови јазици на живот. Градот никогаш не бил невин, но бил плоден. Генерирал наелектризираност, а од таа наелектризираност произлегувале промени.

Денес, ова достигнување се соочува со егзистенцијална закана. Самото Скопје некогаш било замислено како проект против судбината. По земјотресот, градот не само што бил обновен; туку бил и обмислен. Реконструкцијата била чин на колективен пркос против катастрофата, одбивање да се прифати несреќата како судбина. Градот по земјотресот се појави како гест насочен кон иднината, испишан со утописки очекувања за солидарност, социјална инфраструктура, отвореност и споделен живот. Тоа бил град проектиран за иднината, а не за минатото, град кој верувал во планирањето како форма на грижа и во урбаниот простор како услов за еднаквост.

Сепак, од самиот почеток, Скопје постоел во постојана тензија помеѓу историјата и утопијата, помеѓу она што било изгубено и она на што се надевале. Таа тензија не била слабост; таа била неговата продуктивна сила. Градот живеел во нестабилна сегашност, каде што различните иднини се замислувале низ урнатините на минатото. Денес, бездруго, оваа тензија е срушена. Утопијата е приватизирана, сведена на индивидуално бегство или консуматорска фантазија, додека историјата е вкоравена во судбина, неуправувана, неоспорена, повторувана како неизбежност.

Кризата на сегашноста е токму тоа: град неспособен да се проектира во иднината, заробен во вечната сегашност каде што уништувањето изгледа природно, а алтернативите незамисливи. Како што нè потсетува Џулио Карло Арган, сегашноста никогаш не е стабилна, таа е само иднина што се влева во минатото. Кога градот ја губи способноста да се замисли себеси поинаку, тој не останува неутрален, туку почнува да се распаѓа.

Она што го гледаме во Скопје не е само колапс на животната средина, туку и исцрпеност на градот како проект, замена на колективната иднина со администрирана судбина. Прашањето повеќе не е како да се зачува наследениот град, туку како повторно да се отвори просторот каде што утопијата и историјата повторно можат да се соочат, бидејќи без таа конфронтација, сегашноста станува бесконечна криза без излез.

Во Скопје, кризата најбрутално се најавува преку воздухот. Дишењето стана секојдневен ризик. Градот повеќе не започнува од улицата, туку во белите дробови. И ова не е случајност на географијата или климата. Тоа е материјален резултат на политички одлуки, толерирани злосторства и урбан модел кој го третира градот како површина за еднократна употреба за извлекување профит.

Фабриките го согоруваат отпадот затоа што е поевтино од одговорност. Градежните активности напредуваат затоа што регулативите се шупливи благодарение на корупцијата. Дрвјата исчезнуваат, тротоарите се стеснуваат, јавното земјиште се оградува. Сè е оправдано со јазикот на „развојот“, додека животот станува сè понеподнослив за живеење. Загадувањето не е несакан ефект, туку потпис на управувањето кое е усогласено со капиталот, а не со жителите.

Сепак, оваа катастрофа не може да се објасни само со корумпирани политичари или предаторски инвеститори. Има и социјална димензија. Низ децениите на неолиберален притисок, граѓаните беа обучени да се повлекуваат. Преживувањето стана индивидуално. Грижата стана приватна. Јавниот простор постепено беше напуштен, перцепиран како опасен, бескорисен или ирелевантен. Градот беше сведен на коридор помеѓу домот и работата.

Јавниот простор мора да се трансформира во заеднички простор. Додека се третира само како ресурс за циркулирање, од дома до работа, од работа до училиште, од училиште до трговски центар и назад дома, градот останува машина за избегнување. Улиците стануваат коридори на нетрпение, плоштадите се преточуваат во раскрсници, а урбаниот живот се сведува на движење без средба. Оваа логика произведува дисперзија во форма на изолирани тела, паралелни животи, акумулирана исцрпеност. Психолошките притисоци генерирани под овие услови, оние на осаменост, фрустрација, несигурност, не се приватна патологија, туку општествено произведен ефект на доцниот хипер-пазарен капитализам, структуриран преку самиот простор. Кога просторите на заедничкото се негираат, овие притисоци се враќаат во јавната сфера во искривени форми. Како нетрпение, себичност, агресија и на крајот на краиштата, преминуваат во насилство.

Градот почнува да се чувствува како непријател не затоа што луѓето се по природа непријателски настроени, туку затоа што се лишени од условите за заедничко постоење. Одговорноста во оваа смисла не може да се темели на невиност. Живееме во самиот град што го критикуваме, вградени во неговата инфраструктура, ритам и компромиси. Но, вграденоста не ја исклучува одговорноста, туку напротив, ја дефинира. Одговорноста денес не значи морална супериорност или чистота, туку дејствување од внатрешноста на самите оштетени услови, без гаранции и без чекање дозвола. Самоорганизацијата, во оваа смисла, не е избор направен од добродетелните, туку неопходност наметната на оние кои сакаат да продолжат да живеат заедно. Затоа, во срцето на урбаниот живот постои фундаментален избор: или заедничко користење на просторот или варварство. Овој избор не е ништо друго освен повторно отворање на градот како проект, наспроти неговото сведување на судбина.

Јавниот простор никогаш не останува празен. Кога граѓаните се повлекуваат, други сили го окупираат. Денес, улиците и плоштадите сè повеќе се користат за националистички маскенбали, спектакли на идентитет, традиција и авторитет кои нудат припадност без одговорност. Младите луѓе, лишени од наративи ориентирани кон иднината и колективни хоризонти, се вовлечени во поедноставени идеологии кои ветуваат ред, гордост и хиерархија. Градот е замислен не како споделено заедничко добро, туку како територија што треба симболично да се прочисти и идеолошки да се дисциплинира.

Во овој процес, вистинските проблеми исчезнуваат од вид. Воздухот, водата, домувањето, мобилноста, грижата, заедничките добра што го овозможуваат животот, се засенети од знамиња, ритуали и инсценирани конфликти. Национализмот цвета токму таму каде што се урива социјалната инфраструктура. Ја пополнува празнината оставена од уништувањето на колективниот живот, а не прави ништо за да го запре самото уништување.

Во исто време, урбаниот капитал напредува без отпор. Градежните мафии преобликуваат цели населби. Густината се зголемува без да се води грижа. Урбанизацијата водена од профит троши простор, светлина, воздух и време. Градот станува машина што генерира сопствена побарувачка: политичарите одобруваат, бизнисите извлекуваат, институциите легитимираат. Тука не станува збор за лошо управување, туку за кохерентен систем на уништување.

Скопје не е исклучок. Ја следи траекторија која е веќе видлива низ целиот Балкан, каде што градовите полека се трансформираат во хемиски токсични и политички непријателски средини. Местата каде што некогаш се појавиле прогресивни култури се претвораат во гробишта на несогласување, експериментирање и солидарност. Урбаниот капитал не се интересира за култура, историја или иднина, само за промет.

Прашањето, тогаш, не е дали политичарите ќе ја решат оваа криза. Триесет години пустош веќе го дадоа одговорот на тоа прашање. Зошто да веруваме дека интересите што ја создадоа оваа ситуација одеднаш ќе се променат?

Нема спасение одозгора. Она што е потребно е поинаква форма на борба, таква што не се потпира на големи наративи или апстрактни ветувања, туку на локализирани, конкретни, самоорганизирани практики. Градот нема да биде повторно освоен само преку претстава, туку преку присуство.

Урбани градини, зони без автомобили, заеднички кујни, маалски собранија, културни центри, шелтер центри, иницијативи за колективна грижа, автономни фестивали, тие не се избор на стил на живот. Тие се политички чинови. Форми на урбана самоодбрана кои одново потврдуваат дека градот не е роба, туку услов за живот.

Далеку сме побројни од политичарите, полицијата или административните структури. Моќта зависи од пасивноста. Град со десетици самоорганизирани иницијативи не може лесно да се контролира, дисциплинира или игнорира. Самоорганизирањето ги умножува капацитетите, создава отпорност и го прекинува непреченото функционирање на екстрактивните системи.

Ова може да звучи утопично во балкански контекст. Но, вистинската илузија е верувањето дека сегашниот пат е одржлив. Без директна интервенција од граѓаните, Скопје ќе стане сè понепогодно за живеење, место од кое луѓето бегаат, а не во кое живеат. Токсично и хемиски и политички. Напуштено не само физички, туку и културно.

И доколку се изземе површната идила на неурбаните алтернативи, сепак градовите се тие што генерираат движења, солидарност и историски пукнатини. Напуштањето на градот значи напуштање на можноста за колективна промена.

Од улиците до облаците, сè е поврзано. Начинот на кој градиме, толерираме, се повлекуваме или се спротивставуваме се акумулира во воздухот што го дишеме. Градот веќе реагира на децениите занемарување. Единственото преостанато прашање е дали граѓаните ќе одговорат за возврат, не како гледачи, не само како гласачи, туку како активни произведувачи на урбаниот живот.

Нема други сојузници. Само самоорганизираниот граѓанин, кој дејствува директно за да ги задоволи најитните потреби на колективното постоење, сè уште може да спречи градот да се урне во простор на управувано задушување. Од улиците до облаците, ова повеќе не е метафора. Тоа е теренот на борба.

Артан Садику