Borba za sećanje na Drugi svetski rat na Kosovu.

Tokom prva četiri meseca 1945. godine, Evropa se pretvorila u ogromno ratište i kontinent ruševina. Savezničke vojske su napredovale sa obe strane, stežući obruč oko nemačkih snaga koje su branile svoju teritoriju, ali i one koje su držale pod okupacijom. Kombinovane trupe SAD, Kanade, Velike Britanije, Australije, Novog Zelanda i Francuske prodirale su sa zapada, dok je sovjetska vojska nadirala sa istoka. Obe strane su intenzivirale napade na nemačku armiju sa zajedničkim ciljem — uništenjem nacističke Nemačke. U aprilu je Crvena armija, pod komandom ruskog generala Georgija Žukova, opkolila Berlin, nemačku prestonicu i poslednju stanicu u ratu protiv Trećeg rajha.

U prvoj nedelji maja 1945. godine, nakon skoro šest godina rata, nemačka država koju su izgradili nacisti i njihov vođa Adolf Hitler, srušila se nakon 12-godišnje vladavine. Ipak, proći će još četiri meseca pre nego što su utihnula poslednja žarišta na Pacifiku, čime je Drugi svetski rat i zvanično završen. Rat je okončan 2. septembra 1945. godine, formalnom kapitulacijom Japana pred američkom vojskom, a nakon bacanja atomskih bombi na Hirošimu i Nagasaki, što je do danas ostao jedini primer nuklearnog ratovanja u istoriji. Sukob je počeo tačno šest godina i jedan dan ranije, 1. septembra 1939. godine, kada su nemačke trupe izvršile invaziju na Poljsku. Ovaj dugotrajni konflikt, koji je postao najrazorniji rat u ljudskoj istoriji — kako po stravičnom broju žrtava, tako i po razmerama materijalne štete — ostao je upamćen kao Drugi svetski rat (DSR).

Ove godine, 2025, osamdeseta godišnjica završetka DSR-a obeležena je širom sveta, od Vašingtona do Londona i od Berlina do Moskve. Organizovane su ceremonije u čast žrtvama, dodeljena odlikovanja veteranima, položeno cveće na spomenike; održane su vojne parade, dokumentarne izložbe, objavljene nove knjige i snimljeni filmovi kako bi se sačuvalo sećanje na taj period.

A šta je sa Kosovom?

Koja je najpoznatija fotografija sa Kosova iz godina DSR-a? Nijedan snimak iz tog vremena do danas ne nosi taj epitet. Na kraju krajeva, ovaj rat na Kosovu nije istorijska tema o kojoj se posebno raspravlja ili koja se dublje izučava. Štaviše, vizuelno pamćenje ljudi na Kosovu pretežno je ispunjeno slikama iz poslednjeg rata, onog iz 1998–1999. godine, koji je detaljno dokumentovan fotografijama i video-zapisima.

Osamdeseta godišnjica DSR-a prošla je gotovo neprimećeno i bez komemoracija na mestu gde se odigrao poslednji rat u Evropi u 20. veku. Gotovo da nije bilo naučnih konferencija o poznatoj ili nepoznatoj istoriji rata, niti televizijskih emisija, dokumentaraca ili novih izdanja knjiga povodom ovog jubileja. Godišnjica sama po sebi nije bila dovoljna da DSR stavi u žižu javnog diskursa na Kosovu. Sećanje na ovaj rat na Kosovu deluje kao potpuno periferni čin na velikoj mapi istorije Drugog svetskog rata — i podjednako periferna tema u odnosu na one koje zauzimaju centralno mesto u javnom životu kosovskog društva.

Ipak, oslanjajući se na ono malo tragova koji su preostali — u spomenicima, arhivama i pričama — možemo pokušati da rasvetlimo neke od istorijskih događaja iz ovog perioda na Kosovu.

Slika koja nedostaje

U nedostatku kultne fotografije DSR-a na Kosovu, pogledajmo jednu sliku zabeleženu u prvoj polovini 1944. godine, negde u Mitrovici.

U prvom planu ove fotografije stoji Albanac srednjih godina, obučen u zakrpljenu odeću i tjerq galana — tradicionalne smeđe vunene muške pantalone ukrašene crnim vezenim gajtanima — dok pozira pred kamerom sa cigaretom u ruci. Pažnju više od samog čoveka privlači drvena tabla iza njega u pozadini, na kojoj je, otprilike, na nemačkom, albanskom i srpskom jeziku ispisano isto upozorenje. Nemački tekst glasi: „Ovde se tuku spekulanti i varalice, kao i zelenaši koji koriste tešku nevolju siromašnih ljudi da bi se obogatili.“ Ispod nemačkog teksta, albansko obaveštenje ispisano je u dva reda, velikim slovima, i glasi: „Ovde se tuku oni koji spekulišu i obmanjuju.“

Scena zabeležena na ovoj fotografiji predstavlja uvid u Kosovo 1944. godine, tokom vladavine nacističke Nemačke, koja je, u izvesnom smislu, dva puta okupirala Kosovo: u aprilu 1941. godine tokom nemačke invazije na Kraljevinu Jugoslaviju, i u oktobru 1944. godine tokom okupacije Kraljevine Albanije.

U jesen 1912. godine, tokom Prvog balkanskog rata, Kosovo je okupirala Kraljevina Srbija, čiji su vojnici ubili 25.000 muškaraca, od kojih je 5.000 bilo samo u selima oko Prištine. U to vreme su evropske i američke novine izveštavale o ovim događajima, a ti izveštaji su dobro poznati jer su sabrani u knjizi „Albanska golgota“, koju je 1913. godine objavio austrijski novinar Leo Freundlich. Tok događaja u Prvom svetskom ratu, međutim, kada su savezničke austrougarska i bugarska vojska okupirale sadašnju teritoriju Kosova, podelivši je na austrijsku i bugarsku zonu, primorao je Srbiju na delimično i privremeno povlačenje sa Kosova pre nego što ga je ponovo okupirala na kraju rata.

Od 1918. godine Kosovo je postojalo samo kao geografski pojam unutar Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca, koja je kasnije postala Kraljevina Jugoslavija, a kojom je dominirala Srbija pod srpskim kraljem.

Tokom dve decenije, hiljade ljudi je pogubljeno i masakrirano na Kosovu, dok su hiljade drugih proizvoljno zatvarane po političkim optužbama. Godine 1928, disident i srpski advokat Rajko Jovanović objavio je u Zagrebu brošuru pod naslovom „Glavnjača kao sistem“, u kojoj je osudio zločine Kraljevine Jugoslavije, koristeći Glavnjaču kao primer državnog nasilja. Glavnjača je bio naziv najveće ćelije u zgradi uprave grada Beograda, po kojoj je kasnije cela građevina postala poznata. Prema Jovanoviću, od 1918. do 1928. godine u Glavnjači su izrečene 24 političke smrtne kazne, izvršeno je 600 političkih ubistava, bilo je 30.000 političkih hapšenja, a 3.000 političkih disidenata je prisilno prognano. Žrtve su uglavnom bili Hrvati, Albanci i Makedonci.

Godine 1930, u tom kontekstu ugnjetavanja i nasilja, tri albanska katolička sveštenika — Gjon Bisaku, Shtjefën Kurti i Luigj Gashi — podnela su nacrt memoranduma Društvu naroda, prethodnici Ujedinjenih nacija (UN), osuđujući zločine srpske države nad Albancima. Ovaj memorandum je ključni zapis za Kosovo tokom međuratnog perioda, u kojem su Albanci u Kraljevini Jugoslaviji trpeli intenzivno ugnjetavanje i državno nasilje, što ih je činilo jednom od najprogonjenijih etničkih zajednica u Evropi tog vremena.

„Tri dana Albanije“

Zbog neprekidnog ugnjetavanja i državnog nasilja koje je nad njima vršila Kraljevina Jugoslavija, vazdušno bombardovanje i nemačka okupacija u aprilu 1941. zatekli su Albance na Kosovu u paradoksalnoj i fragmentiranoj situaciji. Mnogi su okupaciju nacističke Nemačke doživeli kao svojevrsno oslobođenje — oslobođenje od državnog nasilja rojalističke Jugoslavije.

Nakon invazije na Jugoslaviju, Nemci su njene južne teritorije podelili između svoja dva saveznika: Italijana i Bugara. Najveći deo današnjeg Kosova i zapadni deo Severne Makedonije pripojeni su Kraljevini Albaniji, koja je bila pod okupacijom fašističke Italije od aprila 1939. godine. Priština, koju su Nemci okupirali 10. aprila 1941, predata je Italijanima, dok su njena severna sela ostala pod nemačkom kontrolom.

Nakon što su okupirali celu Jugoslaviju, Nemci su prepustili istočne teritorije Kosova i Makedonije svojim bugarskim saveznicima, uključujući srezove Preševo, Gnjilane, Kačanik, Vitinu, Kumanovo i druge. Ova podela teritorija između Nemaca, Italijana i Bugara odlučena je na sastanku u Beču sredinom aprila 1941. godine. Tamo su Nemci za sebe zadržali Mitrovicu, Vučitrn i Podujevo, zajedno sa selima između njih, kao i nekoliko sela u okolini Prištine.

Tokom italijanske okupacije Albanije, italijanski diktator Benito Mussolini, poznat kao Duče, zagovarao je u Rimu povratak Čamerije (Epira) i Kosova Albaniji; ovaj stav je navodno bio zasnovan na izveštajima sa terena koji su sugerisali da bi ovo proširenje donelo ekonomsku korist Italiji. Italijani su ove teritorije nazivali „Oslobođenim zemljama“, koristeći proširenje okupiranih granica Kraljevine Albanije kao propagandu za ujedinjenu Albaniju, uključujući teritorije koje su bile otcepljene od albanske države dve decenije ranije.

Fotografija iz 1941. godine sa protestnog skupa u Tirani savršeno ilustruje paradoksalan politički stav Albanaca na vrhuncu DSR-a, o čemu svedoče dva zabeležena slogana. Jedan od njih glasi: „Od Dučea i Hitlera očekujemo slobodu naših porobljenih zemalja“, a drugi: „Kosovo i Čamerija su naši“. U međuvremenu, Evropu su potresali okupacija i teror Dučea i Hitlera.

Ovakvo stanje potrajalo je oko dve i po godine, sve do početka septembra 1943, kada je Mussolinijeva Italija kapitulirala. Italijanske trupe su se povukle, ostavljajući za sobom vakuum moći i kontrole, koji su Nemci odmah popunili. Dana 9. septembra 1943. godine, nemačke trupe su započele invaziju na Albaniju, preuzimajući je u svoje ruke dok su se Italijani još uvek povlačili. Do jeseni 1944. godine — tačno godinu dana kasnije — sve teritorije naseljene Albancima bile su pod upravom nemačkih okupatora.

Mnogi Albanci su u početku doživeli najintenzivnije tri godine DSR-a — period između 1941. i 1944. godine, kada su Kosovo, Čamerija i čitava Albanija bili pod italijanskom i nemačkom okupacijom — kao period oslobođenja, pre nego što su pokrenuli oružanu borbu protiv nacifašizma. U tom pogledu, Albanija će postati prva i jedina zemlja u Evropi koja se krajem novembra 1944. godine oslobodila bez pomoći savezničkih snaga.

Međutim, s druge strane, okupacija Kosova od strane Srbije 1945. godine i njegovo uključenje u Jugoslaviju protiv volje albanske većine, vratili su nekadašnje državno nasilje rojalističke Jugoslavije, sada u obliku državnog nasilja komunističke Jugoslavije, naročito tokom Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije (SFRJ). Ovaj period jugoslovenskog režima nakon DSR-a učinio je da se tri godine italijanske i nemačke okupacije na Kosovu (1941–1944) pamte kao godine oslobođenja, na koje su se mnogi Albanci, tada i kasnije, pozivali zakletvom: „Pasha tri ditë Shqipni“ [Tako mi tri dana Albanije].

„General mrtve vojske“

Prvi put objavljen 1963. godine, roman „General mrtve vojske“ istaknutog albanskog pisca Ismaila Kadarea, jedno je od najpoznatijih i najčitanijih dela albanske književnosti. On priča priču o italijanskom generalu i svešteniku koji kreću u ekspediciju sakupljanja posmrtnih ostataka italijanskih vojnika poginulih u Albaniji tokom DSR-a.

Baš kao što umetnost imitira svakodnevnu stvarnost, tako i svakodnevica imitira umetnost, a nedavno je ova priča na Kosovu ponovo dobila svoj stvarni oblik. To se odnosi na „Volksbund Deutsche Kriegsgräberfürsorge“, odnosno Nemačku komisiju za ratne grobove — nevladinu organizaciju koja godinama sprovodi istraživanja kako bi identifikovala i ekshumirala ostatke nemačkih vojnika širom sveta i vratila ih u Nemačku.

Tako su 3. avgusta 2021. godine, u selu Popovo u opštini Podujevo, identifikovani i ekshumirani posmrtni ostaci dvojice nemačkih vojnika. Njihove grobove su tri generacije porodice Rexha čuvale u tajnosti na svom imanju. Nakon ekshumacije, na mestu gde su počivali 77 godina postavljen je drveni krst sa natpisom: „Ovde su od 1944. do 2021. počivala dvojica nemačkih vojnika.“ Ovo je još jedan spomenik koji obeležava tragove koje je DSR ostavio širom Evrope.

Prema podacima koje su nemačke vlasti izvukle iz Saveznog arhiva u Berlinu, posmrtni ostaci 987 vojnika Wehrmachta — oružanih snaga nacističke Nemačke tokom DSR-a — rasuti su širom teritorije Kosova. Oni su poginuli tokom leta i jeseni 1944. godine, prvenstveno u borbama sa jugoslovenskim partizanima na zemlji i usled britanskog bombardovanja iz vazduha. Sela u okolini Prištine, Podujeva, Vučitrna, Mitrovice, Gnjilana, kao i Kosova polja uopšte, još uvek čuvaju nekoliko mikro-toponima kao što su „Nemčev grob“, „Nemčeva njiva“ i slična imena koja svedoče o mestima gde su nemački vojnici poginuli ili sahranjeni. Međutim, pronalaženje grobova ovih 987 vojnika koji su poginuli ili nestali na Kosovu tokom borbi 1944. godine čini se kao gotovo nemoguća misija. Iako ekspedicije za lociranje grobova nemačkih vojnika i prikupljanje njihovih ostataka širom Kosova polja podsećaju na filmski scenario, čak ni ove priče nisu probudile značajniju radoznalost na Kosovu u pogledu DSR-a.

U međuvremenu, prošlog leta, dok su trajali radovi na proširenju puta Priština–Podujevo, radnici su naišli na nekoliko eksplozivnih naprava pronađenih na oko metar i po dubine. Incident se dogodio 25. juna 2024. godine u selu Šakovica u opštini Podujevo. Nakon toga, deminerski timovi Bezbednosnih snaga Kosova (BSK), zajedno sa kolegama iz KFOR-a, locirali su tri granate nemačke proizvodnje. One su ostale neeksplodirane više od 80 godina, još iz vremena DSR-a. Granate su uklonjene, ali osim ove informacije, nije bilo daljih istraga niti objašnjenja o tome kako su tamo završile, niti da li se slične naprave mogu naći u blizini ili negde drugde na Kosovu.

Na osnovu istorijskog konteksta tog vremena, te granate su najverovatnije ostale pod zemljom u selu Šakovica još od proleća 1941. godine. U to vreme, od 6. do 18. aprila, nemačka vojska je uspela da okupira čitavu Kraljevinu Jugoslaviju, čiji je deo tada bilo i Kosovo. Tokom tih 13 dana, prateći strategiju „munjevitog rata“ (na nemačkom: „Blitzkrieg“), koja se do tada pokazala uspešnom, avijatičari nemačkog ratnog vazduhoplovstva, „Luftwaffe“, postarali su se da gađaju jugoslovenske avione na aerodromima pre nego što su uopšte uspeli da polete. Među njima, nemački piloti su bombardovali i mali poljski aerodrom u selu Miloševo, koji je imao pistu dimenzija 1190 x 550 metara. Miloševo se nalazi na samo 10 kilometara vazdušne linije od Šakovice, gde su pronađene neeksplodirane granate; najverovatnije su ih izbacili nemački bombarderi tokom napada tih dana, kada su nemački avioni na aerodromima uništili 49 letelica koje je Jugoslavija nabavila samo oko godinu dana ranije.

Ovakvi slučajevi pronalaženja eksplozivnih naprava preostalih iz DSR-a dešavali su se i ranije. Međutim, slično prethodnim primerima, ostali su zaboravljeni između redova kratkih vesti od dva-tri pasusa, kao što se desilo 22. juna 2021. godine, kada su u selu Preoce, na periferiji Prištine, vojnici BSK-a i KFOR-a detonirali devet mina koje su tamo stajale još od tog perioda.

Uprkos ovim sporadičnim nalazima i činjenici da je Kosovo bilo poprište bitaka tokom DSR-a, nikada nije razvijeno istraživanje u oblasti poznatoj kao arheologija bojnog polja, niti su sprovođene prave arheološke studije o ovom periodu. To donekle objašnjava i odsustvo muzeja svetskih ratova na Kosovu, iako je svojevremeno u stalnoj postavci Narodnog muzeja Kosova postojao skroman paviljon sa oružjem iz tog doba.

Iako danas na Kosovu ne postoji muzej posvećen DSR-u, takva institucija je ranije postojala. U zgradi u kojoj se danas nalazi Nacionalna galerija Kosova, pedesetih godina prošlog veka osnovan je Muzej revolucije Kosova i Metohije, gde su se prvenstveno čuvale muzejske relikvije, uključujući oružje korišćeno pre i tokom DSR-a. Međutim, tokom perioda ratova u Jugoslaviji devedesetih godina — konkretno 1994. godine — deo muzejskih eksponata premešten je sa Kosova u Srbiju, u vreme kada je potonja prisvajala veliki deo bogatstva i nasleđa koje je delila sa ostalim republikama i pokrajinama Jugoslavije, od muzejskih eksponata do vojne infrastrukture. Ipak, Narodni muzej Kosova i dalje čuva bogatu kolekciju artefakata, fotografija i dokumenata koji bi mogli poslužiti kao osnova za osnivanje i konceptualizaciju muzeja ili muzejskog paviljona posvećenog istoriji Kosova tokom dva svetska rata.

Spomenici i sećanja predati zaboravu

Na ulazu u Gradski park u Prištini, otprilike u visini prosečnog ljudskog tela, stoji spomenik teško oštećen vremenom i neodržavanjem. Ispred masivnog betonskog zida, na betonskom postolju, nalazi se bista čoveka čije je lice okrenuto ka ulazu u park. Bez imena ispod nje i bez ikakvog informativnog teksta, ovaj spomenik je godinama gubio svoju prvobitnu svrhu i danas podseća na anonimno umetničko delo. Bista prikazuje Ramiza Sadikua, kojeg su 1945. godine herojem proglasile i Jugoslavija Josipa Broza Tita i Albanija Envera Hoxhe.

Sadiku je bio iz Peći, student prava i član Komunističke partije Jugoslavije (KPJ). Kao vojnik 42. pešadijskog puka, borio se protiv Nemaca u Bjelovaru, u Hrvatskoj, tokom invazije 1941. godine. Bio je zatvaran i dva puta je bežao: prvo od nemačkih vlasti koje su ga uhapsile u Bjelovaru, a kasnije od italijanske policije koja ga je držala u Peći i Tirani.

Dana 7. aprila 1943. godine, Sadiku je, zajedno sa crnogorskim komunistom i partizanom Borisom Vukmirovićem, krenuo iz Đakovice za Prizren na sastanak sa Svetozarom Vukmanovićem Tempom, visokim partijskim funkcionerom iz Crne Gore. U blizini sela Landovica zarobile su ih italijanske trupe. Nakon mučenja kako bi ih primorali da progovore, tri dana kasnije, 10. aprila 1943, Ramiza i Borisa su pogubili italijanski vojnici. Tada se govorilo da su se, neposredno pre nego što je streljački vod otvorio vatru, snažno zagrlili. Ovaj čin postao je politički simbol korišćen za podsticanje jugoslovenske politike „bratstva i jedinstva“ među narodima Jugoslavije.

Godine 1961. njihova priča je ovekovečena u prištinskom parku, gde su postavljene biste Borisa i Ramiza. Nekoliko godina kasnije, između 1975. i 1981. godine, u istom duhu komemoracije, u Prištini je izgrađen memorijalni i sportski kompleks „Boro i Ramiz“. Nakon rata 1999. godine preimenovan je u Palatu omladine i sporta, ali je u svakodnevnom govoru i dalje prvenstveno poznat kao „Boro i Ramiz“ — naziv koji se na albanskom često izgovara kao jedna reč, „Boraramizi“. Ovo ime je lišeno svog prvobitnog značenja, jer su se imena dvojice partizana u suštini pretvorila u mikro-toponim povezan sa zgradom i okolnim područjem.

Danas je od spomen-obeležja u parku ostala samo bista Ramiza Sadikua; do sredine 1999. godine, sa njegove desne strane stajala je i bista Borisa Vukmirovića, ali je ona uklonjena i nestala 1999. godine, neposredno nakon rata na Kosovu.

Dvojac Boro i Ramiz dobio je još jedan spomenik 1963. godine, kada je na mestu gde su pogubljeni podignut obelisk visok 10 metara, koji su dizajnirali Miodrag Pecić i Svetomir Basara.

Levo od obeliska nalazio se mozaik dimenzija 6 sa 4 metra, izrađen od crnog i belog kamena, na kojem je umetnica Mirjana Barać prikazala nekoliko meštana i partizana, uključujući Boru i Ramiza. Nakon rata 1999. godine, ovaj spomenik je potpuno srušen, a na njegovom mestu je podignuto spomen-obeležje palim borcima Oslobodilačke vojske Kosova (OVK) iz tog kraja.

Sa promenom političkog poretka, promenio se i poredak sećanja. Spomenici iz jugoslovenskog perioda počeli su da se posmatraju kao simboli ere okupacije i ugnjetavanja, i uopšteno kao neželjeni podsetnici na epohu sa kojom nova država nije osećala nikakvu povezanost. Umesto njih, kolektivno sećanje počelo je da se fokusira na poslednji rat; od njegovog završetka u junu 1999. godine, širom Kosova podignut je veliki broj spomen-ploča, bista, statua i memorijalnih kompleksa posvećenih žrtvama i palim borcima tog rata.

Sličan proces memorijalne rekonfiguracije nakon 1999. godine može se videti u prištinskom naselju Velanija, u kompleksu Groblja palih boraca. Tamo su sahranjeni borci OVK i istaknute kosovske političke ličnosti, među kojima su predsednik Ibrahim Rugova i antijugoslovenski disident Adem Demaçi. Na godišnjice njihovog stradanja ili smrti, ovo mesto ispunjavaju hiljade ljudi koji odaju počast palim borcima, ali često previde najistaknutiji spomenik u samom centru: Spomenik žrtvama Narodnooslobodilačke borbe (1941–1945).

Ovaj spomenik građen je godinu dana i svečano otvoren u novembru 1961. godine. Dizajnirao ga je istaknuti srpski arhitekta Svetislav Ličina, a spomenik čine zakrivljeni betonski krakovi koji formiraju zvezdu, dvorište sa kamenim pločama i metalna skulptura u obliku globusa u sredini. U betonske krakove ugrađeno je 220 medaljona za 220 albanskih i srpskih boraca i civila, čiji se posmrtni ostaci čuvaju u urni ispod spomenika.

Pored toga, u centru Prištine, skriven u uglu univerzitetskog kampusa, jedan spomenik je odavno zaboravljen i nalazi se u stanju teškog propadanja. Kako stoji na njegovom natpisu:

„Na ovom mestu, 23. oktobra 1944. godine, nemački nacisti streljali su 104 albanska rodoljuba, koji su dali svoje živote za slobodu i nezavisnost zemlje. Udruženje veterana Antifašističke narodnooslobodilačke borbe Kosova.“

Ovaj spomenik je povezan sa istorijom streljanja tokom DSR-a. U nedeljnom listu „Bashkimi i Kombit“ (Narodno jedinstvo), u broju od 24. oktobra 1944. godine, pisalo je:

„U noći uoči 21. oktobra, u Debarskoj ulici, izvršen je gnusni atentat na jedno nemačko vozilo. Strpljenju nemačkih oružanih snaga došao je kraj. Kaznene mere: 1. Četvrt koja okružuje mesto incidenta u Debarskoj ulici biće srušena; 2. 100 komunističkih zatvorenika iz Tirane, koji pripadaju intelektualnom sloju i trenutno se nalaze u koncentracionom logoru u Prištini, biće odmah streljano u znak odmazde; 3. 80 poznatih članova Narodnooslobodilačkog pokreta u Tirani biće zadržano kao taoci i, u slučaju ponovnog napada na pripadnike nemačke vojske, biće obešeni. Komanda nemačkih oružanih snaga u Albaniji.“

Do trenutka kada je ovaj broj novina izašao iz štampe, upozorenje je već uveliko bilo sprovođeno u delo; 23. oktobra 1944. godine, u koncentracionom logoru u Prištini, nemačka vojska je streljala 104 Albanca. U novembru 1946. godine, godinu dana nakon završetka rata, njihovi posmrtni ostaci su ekshumirani u Prištini i poslati na sahranu u Tiranu. O tome svedoči i fotografija iz tog vremena, koja prikazuje nemačke vojnike — koje su albanski komunisti zarobili — kako transportuju tela ka Tirani; među njima je bio i Alfred Wagner, koji je kasnije dao objašnjenje za ovu fotografiju.

Nakon 80 godina, njihova imena i sudbine su zaboravljeni, baš kao što je zaboravljeno da je na mestu gde se danas nalazi kampus Univerziteta u Prištini (UP) nekada postojao koncentracioni logor. Od Groblja palih boraca u Velaniji i spomenika u kampusu UP-a, tragovi sećanja na DSR ponovo nas vode ka Gradskom parku u Prištini. Dalje, ostavljajući za sobom nedovršeni i zaboravljeni spomenik sa bistom Ramiza Sadikua na ulazu u park, duž centralne staze može se naći još jedno spomen-obeležje iz DSR-a.

Ovaj spomenik je podignut i svečano otvoren pre samo dve godine, 23. avgusta 2023, na inicijativu Udruženja prijateljstva Kosovo–Izrael i Albansko-američke fondacije.

Nazvan prema dvojezičnom natpisu „Muri i Nderit / Zid časti“, ovaj spomenik se sastoji od ploče visoke oko dva i po metra, pored koje piše: „Spasitelji Jevreja na Kosovu“.

Na toj komemorativnoj ploči ispisana su imena 24 kosovska Albanca koji su spasavali Jevreje tokom rata.

Ova bela maramica, sa izvezenim albanskim nacionalnim simbolom — dvoglavim orlom — i natpisom „Kujtim nga Shqipnia“ (Sećanje iz Albanije), pripadala je sedmogodišnjem jevrejskom detetu, Jaši Altarcu, koji je uspeo da preživi Holokaust zahvaljujući pomoći Albanaca. Tokom invazije nemačkih trupa na Jugoslaviju u aprilu 1941. godine, bomba je pogodila kuću u Sarajevu u kojoj se sklonila porodica Altarac, nakon što su pobegli iz Beograda kao izbeglice. Eksplozija je usmrtila Jašinu baku i njegovu sestru Leu. Nakon njihove sahrane, Jašini roditelji, Majer i Mimi (Merjana) Altarac, vratili su se u Beograd pod nemačkom okupacijom.

Majer Altarac je bio jedan od najistaknutijih arhitekata u Beogradu pre izbijanja Drugog svetskog rata, a u kamenolomima širom Jugoslavije otkrio je nekoliko izvora mermera i drugog kamena koje je koristio za svoje arhitektonske projekte.

Fotografija ispod prikazuje registracionu kartu Majera Altarca, koju su izdale nemačke vlasti u nacistički okupiranom Beogradu 22. jula 1941. godine. Da bi sa porodicom pobegao iz Beograda, bilo je neophodno da i njegova supruga dobije sličan dokument, koji su Nemci izdali mesec dana kasnije, 27. avgusta 1941. godine.

U septembru su se preselili u Skoplje, gde je Majer Altarac fotografisan u oktobru 1941. godine zajedno sa još jednim jevrejskim izbeglicom iz Beograda, Davidom Amariliom. Mesec dana nakon što je Skoplje potpalo pod bugarsku kontrolu, Majer je sreo jednog Albanca kojeg je poznavao i sa njim su, zajedno sa suprugom i sinom, došli u Prištinu. U to vreme, Priština i veći deo teritorije Kosova bili su pod italijanskom kontrolom; Italijani su ove albanske teritorije, poznate kao „oslobođene zemlje“, pripojili Kraljevini Albaniji.

U decembru 1941. godine, italijanske vlasti su sakupile jevrejske izbeglice u Prištini u tranzitni logor, gde je porodica Altarac provela narednih osam meseci. Na fotografiji od 17. aprila 1942. godine, koju je zabeležio Moša Mandil — još jedan Jevrejin koji je sa svojom porodicom bio zatočen u istom logoru — Majer je prikazan sa svojim sinom Jašom u dvorištu prištinskog logora.

Porodica Altarac se i dalje nalazila u prištinskom logoru tokom leta 1942. godine, o čemu svedoče još dve fotografije koje je u julu snimio Moša Mandil. Na jednoj je prikazana samo porodica Altarac, dok se na drugoj njih troje pojavljuju pored ostalih jevrejskih izbeglica iz logora u Prištini.

Tokom tih julskih dana 1942. godine, Mandil je napravio i grupnu fotografiju koja prikazuje preko 50 jevrejskih izbeglica u logorskom zatvoru, uključujući nekoliko dece, kao i jednog Jevrejina koji na glavi nosi plis (poznat i kao keče) — tradicionalnu albansku belu kapu od filca.

U martu 1942. godine, nemačke vlasti su zahtevale od Italijana da deportuju 51 Jevrejina u zonu pod nemačkom okupacijom. Italijani su udovoljili ovom zahtevu, a svi deportovani su na kraju pogubljeni od strane Nemaca. Među deportovanima je bila i Jašina tetka, Frida Barta, zajedno sa svojim mužem i ćerkom — oni su bili među prvim žrtvama Holokausta.

Već 8. jula 1942. godine, prema dokumentu koji je izdao 4. karabinjerski bataljon „Lacio“ sa sedištem u Prištini, 18 Jevreja je deportovano iz ovog logora i prebačeno dublje u unutrašnjost Albanije, o čemu svedoči i ovaj dokument: „Navedena lica treba da budu internirana u logor u Kavaji. Shodno tome, treba im obezbediti besplatan prevoz do pomenute lokacije.“

Na tom spisku, pod brojevima 11, 12 i 13, upisana su sledeća imena: Altarac Mario, Altarac Mimi i Altarac Fasa. Dva imena su pogrešno napisana, barem pravopisno: Majerovo ime je upisano kao „Mario“, dok je ime njegovog sina Jaše, umesto „Jasa“, zabeleženo kao „Fasa“. Uprkos tome, ovaj dokument je porodici Altarac otvorio put ka spasenju.

Ova porodica se našla u logoru u Kavaji zajedno sa još četiri jevrejske porodice — Mandil, Azriel, Ruchvarger i Borger — što se vidi na još jednoj fotografiji snimljenoj u maju 1943. godine. Lokalni Albanci su im pomagali da prebrode svakodnevicu, čega se Jaša priseća kroz reči jednog albanskog seljaka koji im je rekao: „Allah zna da ovde krijemo Jevreje i da nam je zato potrebno više hrane. To je razlog što ove godine imamo tako dobru žetvu.“

Među predmetima iz tog vremena koji su sačuvani kao svedočanstvo ove istorije nalazi se i beležnica u kojoj su pripadnici italijanske žandarmerije potpisivali i beležili obavezna svakodnevna javljanja porodice Altarac u policijsku stanicu. Sačuvana je i falsifikovana lična karta, na kojoj je fotografija Majera Altarca postavljena na karticu sa ličnim podacima Albanca po imenu Muharrem Bajram Hasani, rođenog 21. novembra 1901. godine u Prištini.

Jašina majka, Mimi, prodavala je ručno štrikane džempere, a tokom posete Tirani radi uzimanja mera za jednu klijentkinju Albanku, shvatila je da su krojačica i njena porodica takođe Jevreji. Ta klijentkinja bila je Ganimete Toptani, koja je, zajedno sa svojim suprugom Aqifom Toptanijem, stupila u kontakt sa porodicom Altarac i pomogla im pružanjem utočišta, skrivanjem i pronalaženjem posla.

Nakon kapitulacije fašističke Italije u septembru 1943. godine, Albaniju je okupirala nacistička Nemačka, što je značilo mnogo veću opasnost za Jevreje koji su tamo pronašli utočište. Želeći da pomognu i spasu porodicu Altarac od Nemaca, Ganimete i Aqif Toptani su ih odveli na jedno od svojih imanja u Kamzi. Na fotografiji snimljenoj u avgustu 1944. godine, Mimi i Majer su prikazani sa svojim sinom Jašom u dvorištu kuće porodice Toptani u Kamzi.

U najmanje dva navrata, tokom iznenadnih racija nemačkih vlasti, domaćini — porodica Toptani — predstavili su svoje goste, Altarce, kao prijateljsku nemačku porodicu jer su tečno govorili nemački jezik. Kako bi otklonili svaku sumnju, Toptanijevi su kuću ispunili nacističkim simbolima. Ganimetin otac je služio kao ambasador Albanije u Beču, a njena porodica je bila odlično upućena u nemačku kulturu, što im je olakšalo komunikaciju sa nemačkim vlastima.

U avgustu 1944. godine, ponovo je izvršena racija u njihovoj kući u Kamzi nakon što je neko pucao na nemačku patrolu. Iako nisu bili uhapšeni, Nemci su naredili porodici Altarac da se vrate u Tiranu. Tri meseca kasnije, u novembru 1944. godine, Nemci su se povukli, a Albanija je postala prva zemlja u Evropi koju su oslobodile sopstvene snage. Majer, Mimi i Jaša Altarac bili su među onim Jevrejima koji su imali sreću da prežive Holokaust.

Nedokumentovano i zapostavljeno nasleđe

Osamdeset godina nakon završetka Drugog svetskog rata, tragovi i kolektivno sećanje na to doba na Kosovu ostaju rasuti kroz fragmentirane narative i delove priča, kao i kroz memorijale iz potpuno različitih epoha i sećanja. Uz mali broj knjiga i mnogo još uvek neiskorišćenih izvora — i bez adekvatnih muzeja ili spomen obeležja — Kosovu i dalje nedostaje vodeća adresa ili mapiranje istorije Drugog svetskog rata i nasleđa koje je on ostavio za sobom, uprkos činjenici da je služilo kao utočište za nekoliko stotina Jevreja na vrhuncu Holokausta.

U prištinskim knjižarama se, izuzev objavljenih memoara, ne može pronaći nijedna biografija albanskih političkih ličnosti iz Drugog svetskog rata. Nema biografija tadašnjih premijera Albanije koje su postavili italijanski i nemački okupacioni režimi — kao što su Mustafa Merlika, Mehdi Frashëri i Rexhep Mitrovica — niti drugih ličnosti, poput ministra unutrašnjih poslova tokom nemačke okupacije, Xhafera Deve, nacionalističkog vođe Shabana Polluzhe ili komunističkog vođe Fadila Hoxhe.

Uprkos činjenici da njihove nenapisane biografije izazivaju brojne javne debate, i bez obzira na osetljivu prirodu njihovih uloga i politika kao saradnika italijanskih fašista i nemačkih nacista, imena ovih likova se danas mogu naći na uličnim tablama. U nekim slučajevima se pojavljuju čak i jedni pored drugih, kao u prištinskom naselju Dardanija, gde dve male ulice u blizini škole „Dardanija“ nose imena Rexhepa Mitrovice — premijera Albanije pod nemačkom okupacijom od 4. novembra 1943. do 18. jula 1944. — i Antona Harapija, katoličkog sveštenika koji je, uz dozvolu Svete stolice, služio kao član Visokog regentskog saveta od 13. septembra 1943. do kraja 1944. godine, takođe pod nacističkom okupacijom.

Istorija Drugog svetskog rata na Kosovu ostaje u velikoj meri nepoznata, a iskustvo tog perioda deluje odsečeno od širih ratnih događaja — do te mere da je 80. godišnjica prošla gotovo u tišini, potpuno ignorisana. Čini se da je više od četiri decenije pod socijalističkim režimom u Jugoslaviji iscrpelo sećanje na ovaj period.

Događaji i sećanja na jedan drugi rat — rat na Kosovu 1998–1999. godine — zauzeli su centralno mesto u kolektivnom pamćenju, ostavljajući malo prostora za Drugi svetski rat od 1939. do 1945. godine. U tom univerzumu tako rasutih sećanja, čak se i stara pesma o ratnoj heroini Ganimeti Tërbeshi, koju je oživela pevačica Albina Kelmendi, sada čuje gotovo kao laka zabava. Priča o Ganimeti Tërbeshi, sedamnaestogodišnjoj partizanki koju su nacisti ubili u Đakovici 30. avgusta 1944. godine, tokom godina je zaboravljena, kao i mnogi drugi narativi iz Drugog svetskog rata.

Ipak, u političkoj istoriji Kosova, događaji iz godina Drugog svetskog rata bili su od suštinskog značaja za političku sudbinu naroda i ostaju neophodni za razumevanje istorije najmlađe države u Evropi.

Italijanski, nemački, britanski, američki, srpski i bugarski arhivi čuvaju obimne zbirke dokumenata koje su do sada samo delimično proučene. Mnoge ljudske sudbine, vojne grupe, političke organizacije i bitke vezane za Kosovo tokom Drugog svetskog rata tek treba da budu dokumentovane, obeležene i sačuvane u muzejima.

Možda će za dve decenije, kada svet bude obeležavao 100. godišnjicu završetka Drugog svetskog rata, kolektivno sećanje na Kosovu biti obogaćeno knjigama, dokumentarcima i muzejima, pomerajući ovo nasleđe sa periferije sećanja u centar pažnje javnosti.

Istaknuta fotografija: Ferdi Limani / K2.0

Durim Abdullahu je istoričar i novinar iz Prištine. Od 2016. godine predaje istoriju na Univerzitetu u Prištini.

Ovaj članak je prvobitno nastao za potrebe K2.0, koji ga je prvi objavio. Ovde je ponovo objavljen uz dozvolu.