Između emancipacije i propagande, u uslovima preživljavanja.

Mesec maj 2025. godine obeležio je 80. godišnjicu završetka Drugog svetskog rata (DSR), ali je na Kosovu ova godišnjica prošla bez ikakvog posebnog obeležavanja. Uopšteno govoreći, DSR ne zauzima značajno mesto u sećanju društva na Kosovu, a to se vidi i u zanemarivanju, a u nekim slučajevima i rušenju memorijala i spomenika izgrađenih tokom socijalizma.

Jedan od razloga za ovo nesećanje je taj što veliku pažnju zauzima poslednji rat 1998–1999. godine, ali i razlog što završetak DSR-a u novembru 1944. godine većina albanskog stanovništva na Kosovu nije doživela kao istinsko oslobođenje.

Ipak, diskusija o DSR-u nije sasvim odsutna.

Izvan akademskih krugova, Organizacija veterana Narodnooslobodilačkog antifašističkog rata Kosova (OVLANÇ), svake godine organizuje skupove vezane za antifašističku borbu. Aktivnosti ove nevladine organizacije ne dobijaju veliku medijsku pažnju, ali su informacije o njima dostupne na Fejsbuk stranici organizacije koju vodi Leka Hoxha, sin Fadila Hoxhe (1916–2001) – partizana i ključne političke figure na Kosovu nakon DSR-a, i Vahide Hoxhe – značajne figure Antifašističkog fronta žena Kosova, a kasnije i nastavnice u normalnoj školi u Prištini. Ovogodišnja organizacija OVLANÇ-a bila je skup krajem oktobra u Prištini na temu “Doprinos i emancipacija žena na Kosovu od Narodnooslobodilačke antifašističke borbe”.

Iako mali događaji poput ovog vraćaju narative o ženama u centar pažnje, oni ne menjaju činjenicu da se u dominantnim narativima albanske istoriografije napori žena za nacionalnu i rodnu slobodu, čak i kada su prisutni, ne tretiraju kroz feminističke teorijske okvire. Među tim važnim pričama iz DSR-a i socijalizma je i ona o Antifašističkom frontu žena (AFŽ), koji je proizašao iz DSR-a sa obećanjem o rodnoj emancipaciji kao delu modernizacije Jugoslavije.

Na Kosovu je AFŽ bio poznat uglavnom po svojim aktivnostima nakon DSR-a, posebno po uklanjanju muslimanskog vela i opismenjavanju stanovništva, naročito žena. Ove kampanje takođe čine gotovo centralni deo štampe AFŽ-a na Kosovu, što su bili Bilten i časopis “Agimi”. Uloga i izazovi AFŽ-a nakon DSR-a ne mogu se razumeti u vakuumu, posebno ako se njegov rad posmatra naspram političke i ekonomske realnosti vremena u kojem je delovao. Iz takvog pristupa izbija na videlo dvojnost, odnosno tenzija između cilja AFŽ-a i načina na koji je taj cilj ostvarivan. AFŽ je kao primarni cilj imao oslobođenje i emancipaciju žena, ali je unutar štampe AFŽ-a kreiran prostor i za zagovaranje represivnih politika vlasti.

Možda je to bio jedini način borbe za emancipaciju, pregovaranjem sa vlašću – što su slučajevi koji nisu retki ni u drugim istorijskim i geografskim kontekstima.

Kontekst u kojem je formiran i delovao AFŽ

U godinama koje su prethodile završetku DSR-a, napori za definisanje statusa Kosova ostali su neispunjeni – kako na Skupštini u Mukji, avgusta 1943. godine, gde je Balli Kombëtar (Narodni front, albanski nacionalistički i antikomunistički pokret) zahtevao ujedinjenje Kosova sa Albanijom, tako i na Bujanskoj konferenciji — obe održane u Albaniji — krajem decembra 1943. i početkom januara 1944. godine, gde su albanski komunistički delegati insistirali na pravu na samoopredeljenje. Završetkom rata, Kosovo je ostalo deo Srbije u okviru Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije (SFRJ).

Nasilje se nije završilo završetkom rata, naprotiv, ono je poprimilo nove oblike unutar stvaranja novog političkog poretka Jugoslavije. Iz ovog perioda najviše se pamti Barski masakr. U martu 1945. godine, jugoslovenske snage su regrutovale, uglavnom nasilno, oko 7.700 Albanaca, koje su podelile u tri konvoja i poslale jedne za drugima na smrtonosno putovanje ka Crnoj Gori, preko severa Albanije. Prema istoričaru Uranu Butki, dana 31. marta 1945. godine, samo u Baru, partizanske snage su masakrirale 1.460 albanskih regruta. Ubistva su se dešavala i na drugim mestima, naročito duž puta za Bar.

Sledeći ozloglašeni period, najteži za Albance tokom socijalističke Jugoslavije, bio je od 1945. do 1966. godine, pod režimom Aleksandra Rankovića — ministra unutrašnjih poslova i vođe Uprave državne bezbednosti (Udba). Tokom ovog vremena, Albanci su doživeli ekonomsku i političku represiju, kao i nasilje, ne samo zato što je država pokušavala da uguši svaki ostatak otpora — što je korišćeno i kao pretekst za ugnjetavanje — već i zbog politika koje su se nasilno sprovodile. Istoričarka Miranda Vickers u knjizi “Between Serb and Albanian: A History of Kosovo” (na srpskom: “Između srpskog i albanskog: istorija Kosova”) piše da se, na osnovu različitih albanskih izvora, procenjuje da su od 1944. do 1946. godine između 36.000–47.000 Albanaca bili žrtve masovnih, sistematskih pogubljenja od strane komunista. U međuvremenu, 1948. godine, kada je zatvorena granica između Jugoslavije i Albanije — nakon razlaza Josipa Broza Tita, vođe Jugoslavije, sa Josifom Staljinom, vođom Sovjetskog Saveza (SSSR), jer je vođa Albanije, Enver Hoxha, podržao Staljina — represija nad kosovskim Albancima se intenzivirala i proširila kroz stroga špijuniranja, ispitivanja, nasilje i zatvaranja.

I ekonomski, Kosovo je bilo siromašno i nerazvijeno mesto. Pre rata, preko 87% društva bavilo se ekstrakcionom poljoprivredom, nije bilo nimalo asfaltiranih puteva, a samo 2,6% porodica bilo je priključeno na električnu mrežu. I nakon rata, kada je Kosovo smatrano siromašnim i kao takvo 1956. godine uključeno u Fond za kreditiranje nerazvijenih krajeva, stanje se sporo menjalo. U ovaj Fond su sve federalne jedinice doprinosile sa oko 1,8% prihoda društvenog sektora, a ta sredstva su se potom raspoređivala u četiri nerazvijene jedinice — Kosovo, Makedoniju, Crnu Goru i Bosnu i Hercegovinu. Međutim, struktura fondova produbljivala je ekonomsku zavisnost Kosova: do početka 70-ih godina, preko 80% njih odlazilo je u eksteritorijalne sektore kao što su energetika, rudarstvo, metalurgija i hemijska industrija, gde stvarna finansijska dobit nije ostajala na Kosovu. Godine 1961, aktivno poljoprivredno stanovništvo ostalo je visoko na nivou od 48,6%, a godine 1965, oko 1.000 sela, ili približno 70% teritorije, bilo je bez električne energije.

U ovom kontekstu represije i državnog nasilja, svoj rad je dalje razvijao Antifašistički front žena Kosova i Metohije, kako se prvobitno zvao, a kasnije poznat samo kao Antifašistički front žena.

AFŽ je bio osnovan 1942. godine i prvobitno se angažovao na mobilizaciji žena za podršku Narodnooslobodilačkoj borbi (NOB). U kontekstu Jugoslavije, smatra se da se oko 100.000 žena borilo u partizanima, dok je oko dva miliona učestvovalo u NOB-u na druge načine. Na Kosovu, AFŽ je delovao u Prištini, Prizrenu, Đakovici i Peći i angažovao žene na prikupljanju pomoći za partizane, distribuciji sanitetskog materijala, smeštaju aktivista NOB-a i prenošenju informacija za njih.

Posle rata, od 1945. godine, aktivnost AFŽ-a na nivou Jugoslavije bila je usmerena na uključivanje žena u politički život, mobilizaciju za obnovu zemlje, širenje obrazovanja i opismenjavanje, kao i na podsticanje otvaranja dečijih vrtića, što je ženama omogućilo da rade i steknu osnovnu ekonomsku nezavisnost. AFŽ na Kosovu je, kao i u drugim delovima Jugoslavije gde je delovao, stvorio mehanizme poput Sekretarijata, preko kojeg su se organizovale aktivnosti i delegirali zadaci.

Isto kao i u drugim mestima, i AFŽ na Kosovu je imao svoju štampu, Bilten i časopis “Agimi” (Zora). Prvi broj Biltena izašao je 1946. godine u Prizrenu, a urednički tim činile su glavna urednica Naxhije Begolli i saradnice: Vahide Hoxha, Vehbije Barbullushi-Ginali, Safete Nimani, Rahmije Dobroshi i Jovanka Ninković. Smatra se da je to bila prva štampa za žene na albanskom jeziku u periodu nakon DSR-a na Kosovu. Mnogi članci nisu imali imena autora ili su imali samo inicijale autora/ke. Potom je, 1949. godine, nakon Biltena, AFŽ počeo sa objavljivanjem časopisa “Agimi”, čija je glavna urednica bila Vahide Hoxha.

Žene koje su osnovale AFŽ na Kosovu bile su obrazovane i poticale su iz porodica koje su podsticale školovanje devojčica. Među njima je bila Vahide Hoxha, rođena Kabashi (1926–2013), koja je tokom rata pohađala gimnaziju u Skadru, a tek nakon DSR-a završila je Fakultet istorije. Njen deda je bio poslanik u Osmanskom carstvu, otac je studirao u Solunu i Istanbulu, dok su njene tetke završile ruždije — sekularne srednje škole nastale kao deo modernizacije i reformi Tanzimata od sredine XIX veka. Ovo obrazovno nasleđe, na osmanskom jeziku, bilo je naročito važno s obzirom na to da Osmansko carstvo nije dozvoljavalo školovanje na albanskom jeziku.

Stoga uloga AFŽ-a u pitanju obrazovanja postaje posebno značajna, budući da ne samo da je organizovao kurseve opismenjavanja za stanovništvo, naročito za žene, već su oni bili i sveobuhvatni, obuhvatajući i siromašne slojeve i najudaljenije ruralne regione. Kursevi opismenjavanja održavali su se u naseljima, selima i gradovima, a učiteljice su odlazile i u kuće žena kako bi ih podučavale čitanju i pisanju. Kurseve su pohađali i muškarci.

Za žene koje nisu znale da čitaju i pišu, AFŽ je organizovao čitalačke grupe kako bi se informisale o sadržaju članaka u Biltenu. Paralelno sa kursevima opismenjavanja, odvijala se i kampanja za skidanje marame, dok su oba procesa predstavljala napor da se zemlja uključi u projekat socijalističke modernizacije. Tokom drugih aktivnosti koje je organizovao, kao što su kursevi krojenja i šivenja, domaćinstva, predenja vune, nege dece itd., AFŽ je istovremeno vodio razgovore sa ženama i o aspektima politike tadašnje vlasti.

Kampanja za skidanje marame

Napori za modernizaciju, odnosno modernistički rodni diskurs koji je islamski veo video kao prepreku oslobođenju žena, oblikovan je još sredinom XIX veka i tokom Prvog svetskog rata. Već 20-ih godina prošlog veka, vlade zemalja poput Turske, Irana, Avganistana, Srednje Azije, Kavkaza i Balkana počele su sa skidanjem marame kao pokušajem rodne emancipacije. I u Jugoslaviji je, na toj liniji, komunistička partija težila da raskine sa svime što je imalo veze sa osmanskim nasleđem, a u to je ubrajala i islamski veo.

Veo, koji je u ovom periodu prekrivao kosu i lice, opisivan je kao “ostatak” prošlosti i religijskih praksi islama koje su smatrane ugnjetavačkim. Međutim, nisu sve muslimanke na Kosovu nosile veo. Na primer, u Dukađinskoj ravnici (Metohiji), na zapadu Kosova, žene su nosile svoje narodne nošnje iz tog kraja, izrađene od lana koje su žene same tkale na razboju.

Pokrivanje žena u ovom periodu pominje se pod različitim nazivima — feredža, peča, čaršaf, terlik, džara — termini koji nisu samo jezičke nijanse i razlike u nazivima zavisno od regiona, već su ukazivali i na same prakse pokrivanja. Na primer, čaršaf je prekrivao telo, dok je peča prekrivala glavu i lice. Razlika u velu ogledala se i u tekstilu od kojeg je bio izrađen, što je istovremeno ukazivalo i na klasne razlike — između bogatih i siromašnih žena, kao i na njihov građanski status — udate ili neudate.

Protivljenje potpunom pokrivanju, dakle i lica, na Kosovu nije prvobitno poteklo od AFŽ-a.

Tokom Drugog svetskog rata, učitelji iz Albanije koji su predavali u 173 albanske škole, otvorene tokom italijanske okupacije na Kosovu, propagirali su protiv vela. U Albaniji su debate u skupštini o zabrani vela počele još 1920. godine, ali je vlast težila ubeđivanju stanovništva pre same obaveze. Tek 8. marta 1937. godine, Albanija je usvojila zakon koji zabranjuje pokrivanje lica, delimično ili u potpunosti.

U prvim godinama nakon DSR-a, kampanja za skidanje marame nije bila uspešna. Prema istoričarki Driti Bakiji-Gungi, koja se dugo bavila radom AFŽ-a, razlog je bio taj što su devojke i žene bile pod kontrolom muškaraca u porodici, a takođe, u nekim slučajevima, one su maramu ponovo stavljale nakon što bi je skinule. Međutim, bilo je i slučajeva kada same žene nisu želele da je skinu.

Jedan takav primer bila je Didare Dukagjini, koja je pričala kako je, podstaknuta od strane svog oca, skidanje marame u 17. godini doživela kao teško i dramatično iskustvo. Didari nikada nije bilo sasvim jasno zašto ju je otac podsticao na to — da li ga je u to ubedilo prijateljstvo sa članovima Komunističke partije (KP), želja za njenim školovanjem ili jednostavno ideja konformizma sa promenama tog vremena.

Didarina ispovest tesno je povezana sa AFŽ-om i jedna je od retkih dobro dokumentovanih priča zahvaljujući knjizi “Didara: Životna priča jedne Prizrenke” etnološkinje Miroslave Malešević, koja je ujedno bila i supruga njenog sina.

Rođena i odrasla u Prizrenu (1930–2006), Didare Dukagjini se prvobitno školovala na srpskom jeziku u Kraljevini Jugoslaviji, pošto škole na albanskom nisu bile dozvoljene. U međuvremenu, školovanje na njenom maternjem, albanskom jeziku postalo je moguće tek tokom DSR-a, kada je italijanska okupacija otvorila albanske škole. Nakon oslobođenja, završivši učiteljski kurs, i sama je postala učiteljica deci i njihovim majkama koje je opismenjavala na albanskom jeziku, a kasnije je postala jedna od rukovoditeljki AFŽ-a koja je pokrivala regione Opolje i Goru. Nakon završetka fakulteta — koji je prvobitno upisala u Beogradu, a potom nastavila i završila u Skoplju — Didare je predavala u jednoj od najstarijih osnovnih škola u Prištini, “Vuk Karadžić” (danas škola “Elena Gjika”), a kasnije je postala i visoka funkcionerka na saveznom nivou Jugoslavije.

Pored otpora samih žena, ali i različitih pritisaka porodice — bilo da se radi o nošenju ili skidanju marame — još jedan aspekt koji je usporavao masovno skidanje vela bilo je siromaštvo žena, koje su donji deo vela, čaršaf, koristile i umesto mantila. Ovo se vidi u zapisniku sa sastanka u opštini Šar (Dragaš) iz 1950. godine, koji je pronađen u Međuopštinskom arhivu u Prizrenu. Iz ovog zapisnika se saznaje da je komunistička partija kritikovala žene koje nisu skinule veo. Jedan opštinski zvaničnik je na tom sastanku rekao da će uskoro u prodavnice u gradiću Dragašu stići tekstil koji će ženama omogućiti da sašiju mantile i da “ceo svet zna da Jugoslavija ima posla za sve, te da svi mogu kupiti hranu i odeću”.

Takvih slučajeva, gde se marama nije skidala zbog siromaštva, bilo je i u drugim delovima Jugoslavije gde je AFŽ vodio kampanju, kao u Bosni ili tadašnjoj Makedoniji. Dakle, vlast je koristila pitanje emancipacije žena i kao sredstvo propagande, ističući mogućnosti nove vlasti u celoj zemlji, ali istovremeno negirajući ekonomsku uslovljenost žena.

Kao pomoć pri skidanju vela, KP i AFŽ su mobilisali i muslimanske verske vođe, koji su doneli rezoluciju, “Rezulucion”, objavljenu u Biltenu 1947. godine, koja je navodila razloge zašto je veo nepotreban:

“Mi, muslimansko sveštenstvo, koji bi trebalo najbolje da poznajemo islamsku veru, smatramo da otkrivanje albanskih muslimanki nije nikakav akt usmeren protiv islamske vere, jer islamizam niti se protivi, niti se može protiviti napretku. Najbolji dokaz u prilog ovoj tezi jeste to da je kolevka islamizma davno rešila pitanje čaršafa koji je kočio njegov napredak. Mi znamo da je otkrivanje žena ubrzalo napredak muslimanskih naroda, kao što je to slučaj u Sovjetskom Savezu, u Albaniji i u drugim muslimanskim zemljama”.

Dalje je “Rezulucion” naglašavao ono što su članci u Biltenu i časopisu “Agimi” takođe govorili — da je veo bio glavna prepreka za školovanje žena. Jedan od oblika pritiska za skidanje vela koji je vršen nad članovima Partije bio je zahtev da daju primer sa svojim majkama, sestrama i ženama. Članovi koji se nisu povinovali ovom zahtevu bili su isključivani iz partije ili finansijski kažnjavani.

Nezadovoljstvo stanovništva koje se protivilo socijalističkim transformacijama, takozvane “reakcionarne snage”, ispoljavalo se i na druge načine. U Lapskoj oblasti, oko Podujeva, ove grupe su širile parole poput: “Posle skidanja čaršafa doći će zakon i o skidanju plisova (tradicionalna albanska kapa ‘keče’)”, dok se sa srpske strane govorilo: “Albanci su se nagledali otkrivenih Srpkinja, red je da i oni vide Albanke bez čaršafa”.

Ove dve “parole”, za koje istoričarka Bakija-Gunga ne objašnjava dalje u kojim su oblicima cirkulisale, odražavaju tenzije vremena. S jedne strane, pokazuju nelagodu i nesigurnost albanskog stanovništva pred politikama vlasti, doživljenim kao pretnju njihovom etničkom i verskom identitetu; s druge strane, ukazuju na to da se skidanje marame nije shvatalo kao oblik emancipacije, kako je bilo uokvireno u zvaničnom diskursu, već kao čin koji je seksualizovao žene – bilo pokrivene ili nepokrivene. Kroz te postupke označavale su se i etničke, verske i kulturne razlike između Albanaca i Srba. Na taj način albanske žene su takođe homogenizovane, zanemarujući stvarnosti žena u drugim regionima koje nisu nosile islamsku maramu ili su bile hrišćanke.

U štampi AFŽ-a, i bolesti poput tuberkuloze pripisivane su marami, a ne teškim uslovima zdravstvenog sistema. Na primer, Kosovo je posle rata imalo samo 12 lekara, a 1952. godine je postojao jedan lekar na 8.500 stanovnika. Smrtnost odojčadi bila je izuzetno visoka i pripisivana “kulturnoj zaostalosti” i niskom nivou obrazovanja žena, a ne strukturalnim nejednakostima, kao što su teški uslovi zdravstvenog sistema, siromaštvo, nedostatak školovanja na maternjem jeziku, posledice rata i duboko zaostajanje u razvoju zemlje.

Dana 25. marta 1951. godine usvojen je zakon o zabrani potpunog pokrivanja, odnosno pokrivanja lica. Do tada se smatralo da je 90% žena već skinulo veo, ali kako ističe Bakija-Gunga, i dalje je bilo onih koje su se otvoreno protivile izlazeći na ulice pokrivene. To se smatralo kršenjem zakona, a kazna je bila dva meseca zatvora ili novčana kazna od 20.000 dinara. Čak i nakon usvajanja i sprovođenja ovog zakona, žene su u pojedinim mestima, uglavnom ruralnim, veo zamenile maramom. U ime slobode, pokrivanje je, na bilo koji način da se praktikovalo, već dobilo kulturnu stigmu.

Jaz između onoga što je država sankcionisala i onoga što se dešavalo u svakodnevici ostao je veliki, ali nevidljiv u štampi AFŽ-a. Često je štampa AFŽ-a prikazivala nepostojeću stvarnost, u skladu sa tadašnjom politikom vlasti. Na taj način, osim što je bio glavni pokretač velikih transformacija koje su iz korena promenile živote žena, AFŽ — tačnije njegova štampa — pojavljuje se i kao sredstvo državne propagande.

To nije bila karakteristika samo AFŽ-a na Kosovu, već i u drugim komunističkim kontekstima. Međutim, na Kosovu je tenzija bila teža zbog kolonijalističkih iskustava između dva svetska rata, političke dinamike i nasilja tokom i nakon rata.

AFŽ između rodne emancipacije i propagande

Na Kosovu je jedan od razloga otpora skidanju vela bilo i poverenje naroda u tadašnju vlast koje je manjkalo, što se, makar i površno, odražava i u parolama na koje se Bakija-Gunga poziva. AFŽ je bio deo vlasti, a vlast je bila nasilna. Represivne politike nisu bile ekskluzivne za Albance, ali su se nad njima sprovodile uz primenu sile, naročito u ruralnim zonama gde se smatralo da postoji najveći otpor novom komunističkom poretku.

U jednom od članaka u prvom broju Biltena iz 1946. godine, tekst pod naslovom “Žene su razumele važnost prikupljanja žita i zato će uzeti aktivno učešće”, opisuje razgovor žena na pijaci u prilog sakupljanju viškova. Nije poznato na pijaci kog grada se taj razgovor vodi.

Žene, koje zamišljam kako sede na drvenim tronošcima ispred odeće ili ručnih radova koje prodaju, razgovaraju međusobno: “Posao ide sasvim dobro […] dobile smo novi hleb i nestalo je straha koji smo imale”. Potom joj druga odgovara: “Veruj mi sestro […] treba da budemo zahvalne našoj vlasti, jer da nje nije bilo, ne bismo preživele leto”. One govore kako ih je vlast prošlogodišnjim prikupljanjem žita spasila od “spekulanata”, kako ih članak opisuje, i da bi ih ovi potonji dodatno osiromašili.

Članak ne daje objašnjenje ko su “spekulanti”, ali se termin verovatno odnosi upravo na one koji se nisu slagali sa ovim merama, a koji su većinom bili seljaci. Zatim jedna kaže kako je ubeđena da je vlast u rukama naroda i da su “oni koji govore protiv naše vlasti, neprijatelji naroda”. Nakon toga, članak se nastavlja u prvom licu, kao i na početku, i opisuje kako autor/ka interveniše u razgovoru i objašnjava ženama da vlast preduzima mere da osigura hleb, ali da je potrebna pomoć svih — radnika, seljaka i žena — za prikupljanje i popis žita, kako bi se obezbedilo snabdevanje onih koji ne proizvode.

U još jednom članku u Biltenu iz 1947. godine, pod naslovom “Predajmo svoje viškove žita našoj državi”, navodi se primer žena iz sela Ponoševac, u Dukađinskoj oblasti, gde se govori o odluci da se 100% viškova preda državi i upućuje poziv drugim ženama: “Učinimo sve da naši muževi prodaju žito državi i na taj način ćemo pomoći ispunjenju našeg ekonomskog plana. Od toga imamo koristi. Za prodatu pšenicu dobićemo novac i bonove da kupimo više platna, odeće, posuđa, poljoprivrednog alata i drugog.”

Iz ovih članaka stiče se utisak da je vlast imala podršku naroda, ali istorijski podaci daju sasvim drugačiju sliku.

Prikupljanje viškova bila je ekonomska politika države koja je kroz sakupljanje žitarica, a potom njihovu preraspodelu, težila socijalnoj jednakosti. U stvarnosti, ova politika je siromašnima, koji su činili većinu stanovništva, donela ekstremnu glad poznatu kao “kriza hleba” i “gladne godine”. Dokazi o prisilnom sprovođenju ove agrarne politike dokumentovani su i u drugim mestima, kao što je Vojvodina.

Dijalektolog Mehmet Halimi, koji je u to vreme bio dete, u svojoj ispovesti u knjizi “Rrëfimet për Kosovën” (Priče o Kosovu), koju je priredio Fatmir Lama, priseća se:

“Tada je bilo skoro kao u feudalnom sistemu, ali uz jednu razliku – feudalni sistem je uzimao samo 10%, odnosno desetinu, dok su se sada, u vreme komunističke diktature, naćve praznile grabuljama. To su nazivali tako, navodno pod izgovorom da su to ‘kulaci’, kao bogataši imaju imovinu, imaju hranu, žito i pšenicu, kukuruz – sve što je bilo u višku morali su dati kao obavezni otkup. Međutim, oni nisu uzimali samo kulacima – bogatašima, uzimali su i drugima.”

To znači da vlast nije uzimala samo ono što je nazivala viškovima, već, kako se prisećaju i drugi intervjuisani u ovoj knjizi, vlast je “čistila naćve” i nije ostavljala porodicama mogućnost ni da pripreme naredni obrok. Kada se obavezni otkup prikupljao u proleće, bilo je najteže, jer se radilo o žitu koje je bilo na izmaku i koje je sakupljeno prethodne sezone, dok se na novi rod tek čekalo. Kako priča Halimi: “između dva hleba umirem od gladi, stari me ostavio, novi ne dolazi”.

Kako bi osiguralo opstanak, stanovništvo je skrivalo žito, iako se odbijanje predaje viškova kažnjavalo zatvorom i prinudnim radom. Pored žita, država je prikupljala i druge proizvode poput pasulja i jaja, bilo šta čime je stanovništvo moglo da se hrani, ali i materijale poput vune, od koje se pravila odeća. Svedočenja o torturi i nasilju uopšte tokom prikupljanja žita, druge hrane i materijala neophodnih za život, potresna su.

U ovom kontrastu, uloga AFŽ-a se pojavljuje kao gotovo kontradiktorna: predvodnik u borbi za emancipaciju, obrazovanje i zapošljavanje žena, ali istovremeno deo vlasti koja je seljaštvu uskraćivala i hleb.

Stoga, takvi propagandni članci AFŽ-a iz današnje perspektive, uzimajući u obzir i nasilan kontekst tog vremena, deluju kao pregovaranje sa vlašću. To je verovatno bio način preživljavanja, izvan političkih i ideoloških ubeđenja, naročito kada se ima u vidu da vlast, posebno nakon promena posle 1948. godine, nije poštedela zatvora čak ni pojedine albanske komuniste. Neki od njih su čak bili članovi porodica onih koji su bili na vlasti, pa i na visokim pozicijama.

Na primer, vlast je na pet godina zatvorila Didarinog brata, Envera Dukagjinija, i poslala ga na Goli otok u Hrvatskoj, politički zatvor koji je Jugoslavija koristila od 1949. do 1989. godine za zatvaranje onih koje je smatrala neprijateljima države. Na jednom sastanku partijskog ogranka, Enver je kao tačku rasprave postavio zabranu korišćenja albanske zastave i njihovo uklanjanje sa grobova partizanskih boraca. Podaci iz usmene istorije takođe govore o zatvaranju Zenela Kabashija — brata Vahide Hoxhe — jer nije pristao da se izjasni kao Turčin u vreme kada je na Albance vršen pritisak da se ne registruju kao Albanci na popisu stanovništva 1953. godine.

Didare je ovaj period opisivala rečima: “Jedno oko u glavi ne sme da veruje drugom”. Ni njen suprug, kao visoki partijski funkcioner, ni ona, nisu bili umešani u zatvaranje njenog brata, ali nisu smeli ni da istražuju pozadinu tog hapšenja. Period pod Rankovićem bio je period stroge kontrole. Na primer, tek godinama kasnije, nakon Enverovog oslobađanja, Didare i njen suprug su saznali da je jedna od osoba koja se predstavljala kao “prijatelj” zapravo bila doušnik Udbe.

Nakon skoro decenije aktivizma, AFŽ je raspušten 1953. godine, jer se nastavak njegovog rada više nije smatrao potrebnim niti poželjnim. Čak je i samo centralno rukovodstvo AFŽ-a smatralo da održavanje posebne ženske organizacije rizikuje izolaciju žena iz zajedničkog društvenog rada, stvarajući utisak da je njihovo pitanje odvojeno od ostalih socijalističkih projekata. To je pravdano idejom da je rodna ravnopravnost već postignuta, iako će mnogi zakoni koji garantuju ravnopravnost — barem formalno — biti usvojeni tek kasnije. I Didare u svojoj ispovesti navodi da je otpor prema AFŽ-u dolazio “odozgo”. Ipak, smatram da, u kolikoj god meri bio prisutan, otpor nije izostao ni na društvenom nivou.

Uprkos različitim oblicima otpora, s koje god strane dolazili, dostignuća AFŽ-a bila su suštinska. Gledajući unazad, Didare se čudila tim dostignućima jer su, prema njenim rečima, aktivnosti AFŽ-a uzdrmale vrednosti sistema u kojem se živelo. U jednoj televizijskoj emisiji pre oko 12 godina, Vahide Hoxha je istakla teškoće tog vremena, rekavši da je “sve nedostajalo” i da “kada neko piše istoriju, mora da sagleda vreme i situaciju”. Najvažnije i neosporno dostignuće je školovanje devojčica i žena, uprkos svim poteškoćama.

U tom kontekstu, vraćanje pažnje na rad AFŽ-a pomaže nam da prošlost ne vidimo kao linearni put ka progresu, već kao uslovljen proces, isprepleten tenzijama i političkim i ekonomskim nejednakostima.

Istaknuta fotografija: Arhiva autorke.

Elife (Eli) Krasniqi je antropološkinja i spisateljica.

Ovaj članak je prvobitno nastao za potrebe K2.0, koji ga je prvi objavio. Ovde je ponovo objavljen uz dozvolu.