Kur mendojmë për atë se kush jemi, shpesh mendojmë për veten tonë siç jemi sot, dhe ndoshta për prindërit tanë — shtëpinë që ndërtuan për ne dhe mësimet që morëm në fëmijëri. Shpesh harrojmë se, që nga çasti kur lindim, tashmë mbajmë breza të tërë tiparesh, ndjenjash dhe energjie — gjurmë të paraardhësve tanë që edhe ne do t’ua përcjellim atyre që do të vijnë pas nesh.

E fshehur brenda nesh, ADN-ja jonë flet pa fjalë: përmes syve tanë, gjesteve, sjelljeve dhe mënyrës se si lëvizim nëpër botë. Ndjenjat tona regjistrojnë informacione, por vetëm një pjesë e tyre arrin në vetëdijen tonë. Shumë më tepër nga ato ruhen diku më thellë — në trupin tonë, në emocionet tona, madje edhe në ADN — për t’u përjetuar nga trashëgimtarët tanë më vonë.

Kam mësuar se kjo quhet trashëgimi epigjenetike: përvoja të fuqishme emocionale, si trauma apo frika, ndikojnë në mënyrën se si shprehen disa gjene në brezat që pasojnë. Këto ndryshime biologjike nuk e ndryshojnë vetë kodin gjenetik, por ndikojnë në mënyrën se si ai lexohet nga trupi.

Kjo do të thotë se kujtimet nuk janë vetëm në mendje: ato jetojnë në trup, në mënyrën se si reagojmë ndaj dhimbjes, si duam, si frikësohemi, si mbrohemi. Gjërat e pathëna, gjërat e fshehura, lënë gjurmë atje ku nuk mund të shihen, të paktën, derisa dikush t’i dëgjojë me dashuri.

Shpesh kam reflektuar mbi këtë në lidhje me historinë time dhe atë të popullit tim. Si shqiptarë, kemi duruar shekuj pushtimesh; perandori të njëpasnjëshme kanë lënë gjurmë në kujtesën tonë kolektive. Lufta e fundit është ende e freskët në trupin e Kosovës, por rrënjët e traumës sonë shtrihen shumë më thellë, duke u zgjatur përmes shtatëqind viteve mbijetese.

Kjo dhimbje e përbashkët, ky mentalitet viktimash, është vendosur në sistemet tona nervore. Mbaj mend se mora pjesë si fëmijë në një punëtori me fëmijë nga Serbia. Nuk i njihja, por vetëm mendimi se ata ishin nga “ata njerëz” më bënte të ndihesha në siklet. Nuk e kuptoja pse ndjeja një tension që nuk ishte imi. Sot e di se ishte kujtesa që fliste përmes meje — një kujtesë që nuk më përkiste personalisht, por jetonte në ADN-në time.

Që atëherë, kam bërë shumë punë me shërim, falje dhe meditim. Kam kuptuar se të qenit i pari në gjakun tim që nuk ka parë luftë është një dhuratë dhe një përgjegjësi. Kam mësuar se falja nuk është harresë — është liri.

Ne jemi gjenerata e parë pas shumë shekujsh që nuk ka parë luftë, por kujtimi i saj jeton në trupat tanë, në mënyrën se si reagojmë ndaj zhurmës, ndaj frikës apo ndaj padrejtësisë, në mënyrën se si trupi tendoset kur dëgjon fjalën “luftë,” edhe pse nuk e kemi parë kurrë. Kjo është trashëgimia e prindërve tanë, e gjyshërve tanë. Ne jemi dëshmi e gjallë se kujtimet nuk vdesin: ato transformohen. Por përmes nesh, ato mund edhe të shërohen.

Kur rregullojmë sistemet tona nervore, kur e lidhim trupin tonë me tokën për të shëruar traumën ndërgjenarata — përmes meditimit, frymëmarrjes së thellë, ndjeshmërisë dhe faljes — fillojmë të zhbëjmë kodimin e trashëguar të vuajtjes. Ne i rishkruajmë shenjat e trashëguara të shtypjes brez pas brezi.

Në meditimet e mia më të thella, flas shqip me dritën. Thërras, “Dritë!” dhe ndiej tokën nën këmbët e mia, frymën e saj, dhimbjen e saj dhe kujtimet që ajo mban. Kjo tokë — kjo Kosovë e bekuar — bart në heshtje historinë e shumë brezave. Ndonjëherë mjafton të dalësh në oborr, të qëndrosh pranë një peme, të ulesh në gjelbërim dhe të marrësh frymë me qëllim mirënjohjen.

Lutu për ata që luftuan dhe humbën jetën, që shpirtrat e tyre të gjejnë dritë dhe paqe. Lëre zemrën të qajë nëse duhet — jo nga trishtimi, por nga kujtimi i dashurisë që ende jeton. Thirr vetveten tënde të vërtetë; mos e ndëshko me urrejtje apo heshtje.

Gjuha shqipe gjithmonë më kujton se kjo tokë është e bekuar, e mbushur me kujtime që presin të trajtohen dhe pastrohen. Dhe ndonjëherë, vetëm një frymëmarrje e thellë, një çast i qetë pa fjalë, mjafton që ato kujtime të vjetra të lëshohen butësisht, si mjegulla që shpërndahet ngadalë mbi male pas shiut.

Përvojat e paraardhësve tanë rrjedhin përmes nesh, kështu që kur ne lirojmë frikërat tona, i ndihmojmë edhe ata të gjejnë paqe. Kur zgjedhim të falim, i çlirojmë ata që ishin këtu para nesh dhe duke shëruar kujtimet e tyre, bekojmë brezat që do të vijnë me kujtime pa frikë, pa gjak, pa luftë.

Shërimi nuk është akt individual — është akt i shenjtë kolektiv.

Ilustrimi: Emilia de Haën / Pro Peace

Vlera Zejnullahi është drejtoreshë kreative dhe artiste, puna e së cilës udhëhiqet nga intuita dhe ndjeshmëria emocionale. Shkrimi ka qenë prej kohësh një formë çlirimi dhe vetëkuptimi për të, duke ndikuar drejtpërdrejt në mënyrën se si ajo i qaset krijimtarisë dhe komunikimit. Si bashkë-themeluese dhe Drejtore Kreative në Exodia Creates, ajo fokusohet në tregim (storytelling), identitet vizual dhe ndërtimin e lidhjeve kuptimplota me audiencën, duke ndërthurur reflektimin e brendshëm me drejtim të qartë dhe të qëndrueshëm kreativ.

Ky blog është pjesë e serisë Urat e Kujtesës. Zbuloni më shumë rrëfime këtu.