Kur flasim për ballafaqimin me të kaluarën, gjëja e parë që na vjen në mendje është ajo e zakonshmja: të diskutojmë dhe të shtjellojmë çfarë ka ndodhur, të dëgjojmë perspektivat e njëri-tjetrit, e pastaj të reflektojmë mbi tonat. Përpiqemi ta shohim të kaluarën me sytë e të tjerëve, nga jashtë, nga brenda, dhe në të gjitha hapësirat ndërmjet.

Por ballafaqimi aktiv — një strategji e njohur dhe e përdorur gjerësisht — është vetëm njëra nga dy rrugët që mund të zgjedhim për t’u marrë me të kaluarën dhe me brengat që na ndjekin. Unë dua të përqendrohem tek rruga e cila është pak e studiuar dhe e eksploruar në psikologji, shoqëri dhe politikë, një rrugë shpesh e anashkaluar: rruga e heshtjes.

Kur ata i kanë shteruar të gjitha mjetet — zhurmën, argumentimin, ballafaqimin, përplasjen, sulmin, mposhtjen intelektuale, dorëzimin emocional, bindjen, mosbindjen, lista vazhdon — shumë kthehen tek heshtja. Në heshtje, ata zgjidhin një problem që nuk mund të zgjidhet.

Njerëzit kthehen tek heshtja kur kompleksiteti i një problemi i bind se nuk ka rrugë tjetër përpara, veçse të kthejnë një faqe në libër — duke shpresuar që kujtimi i faqes që lënë pas të mos hedhë hijen e vet mbi faqet e radhës. Megjithatë, faqja e re hapet me shpresë. Ashtu si me ballafaqimin aktiv, synimi është të zgjidhet, jo të ndërlikohet më tej, problemi.

Heshtja nuk është metodë shumë e popullarizuar, sepse ajo fsheh qëllimin e saj.

Ajo fsheh si qëllimet bujare, ashtu edhe motivet dinake.

Ajo fsheh si argumentet bindëse, ashtu edhe fjalët boshe.

Ajo fsheh si armët më të forta të sulmit, ashtu edhe mjetet më të fuqishme të vetëmbrojtjes.

Heshtja është, dhe nuk është, metaforë.

***

Do të përpiqem të mos përsëris atë që tashmë është thënë nga të tjerët para meje, qoftë me zë apo në heshtje.

Unë vij nga një qytet i vogël i Kosovës, një qytet që kryesisht mbetet i heshtur. Është i heshtur kur i flitet shqip, i heshtur kur i flitet në gjuhë sllave. I heshtur kur i flitet për rrush e kumbulla, dhe mbi të gjitha i heshtur kur i flitet për Luftën e Kosovës.

Ata që zgjodhën të flasin për të thonë se, në verën e vitit 1998, ky qytet shumetnik në jug u sulmua nga njësi guerile. Synimi i tyre ishte të siguronin një pikë strategjike, një bazë ideale prej nga të nisnin operacione të tjera. Ata që nuk zgjodhën heshtjen thonë se ushtarët guerilë sulmuan për tre ditë radhazi.

Por rrethuesit, ndryshe nga ç’pritej, ishin më të paktë në numër dhe me armatim shumë më të dobët. Dhe kështu, thonë ata që vendosën të mos heshtin, pas tre ose katër ditësh, rrethuesit u larguan, ikën, dezertuan ose u tërhoqën taktikisht — çfarë saktësisht thanë? Në orët që pasuan, ushtria dhe policia serbe kryen hakmarrjen e tyre, duke vrarë shumë civilë shqiptarë.

Vdekja është heshtje absolute.

Vdekja është mpirje, harresë, pakuptueshmëri. Vdekja është natyrshmëri.

Vdekja është ballafaqim me vetveten, ballafaqim me jetën, ballafaqim me heshtjen.

Vdekja është vaj i pafund, dhimbje e papërshkrueshme.

Vdekja është absurditet me kuptim.

***

Në Kosovë, rrallë flasim për viktimat e luftës, civilët që u vranë ose u dhunuan. Shumë më tepër flitet për ushtarët e rënë, eprorët sypatrembur, betejat e lavdishme, betejat e palavdishme, luftën e parë, luftën e dytë, ushtarin e parë të vrarë, ushtarin e dytë të vrarë, bombën e parë, bombën e dytë. Kalojmë shumë kohë duke bërë të njëjtën pyetje retorike, “Kush ia nis luftës ma i pari?”

Emrat dhe veprat e ushtarëve të vrarë regjistrohen në libra, përkujtohen me pllaka e monumente, shkruhen në memoare e monografi, dhe për ta këndohen këngë e poezi. Ushtarët e mbijetuar i vajtojnë ata, dhe marrin mundësinë të përballen me të kaluarën, të tashmen dhe të ardhmen.

Civilët e mbijetuar i vajtojnë civilët e vrarë, dhe bien në heshtje. Emrat e këtyre të vdekurve mbeten të pakënduar, të pathënë. Ata që mund t’i kishin thënë, iu ofrua vetëm heshtja.

Heshtja është hapi i fundit, jo i pari apo i dyti.

Nuk duhet t’i gjykojmë ata që kanë zgjedhur heshtjen.

Nuk duhet t’i gjykojmë ata që kanë gjetur ngushëllim në heshtje.

Nuk duhet t’i gjykojmë ata të cilëve nuk mund t’ua kthejmë atë që kanë humbur.

Nuk duhet t’i gjykojmë derisa heshtja e tyre të na bëjë të ndalemi — dhe të heshtim edhe ne. Në atë heshtje, fillojmë të kuptojmë edhe heshtjen e tyre.

Ilustrimi: Emilia de Haën / Pro Peace

Fisnik Bardhi — një pseudonim i zgjedhur për të ruajtur anonimitetin e autorit — shkruan prozë dhe ese, me interes të posaçëm për çështjet e identitetit kolektiv dhe historisë së fundit. Ky blog i ka shërbyer për të ndarë një shkrim për një ngjarje të së kaluarës që i ka dhënë kahje domethënëse rrugëtimit të tij jetësor.

Ky blog është pjesë e serisë Urat e Kujtesës. Zbuloni më shumë rrëfime këtu.