Kujtesa mban një fuqi të mahnitshme. Në një cep mistik të trurit, copëza të së shkuarës sonë mblidhen. Prej tyre, ne nxjerrim kuptimin e së tashmes. Mund të mbijetonim pa kujtime, por çfarë lloj ekzistence do të ishte ajo? Kush do të ishim, në fund të fundit, pa kujtimet tona?

Jam dakord me John Locke-un, i cili argumentonte se identiteti personal nuk rrënjoset as në materie, as në shpirt, por në kujtesë — në vazhdimësinë e vetëdijes që na lejon të themi: “Njeriu që jam sot dhe njeriu që isha dje janë i njëjti person.” Pa kujtesë, nocioni i vetes shpërbëhet në çaste të izoluara e të pakuptimta. Nuk ka “vete” në vetvete; pa kujtesë, jemi thjesht trupa që vegjetojnë deri në vdekje.

Kujtesa nuk ruhet vetëm në tru. Ajo fshihet edhe në trup — në lëvizjet e muskujve, në reflekset dhe reagimet emocionale. Një ngjarje mund të harrohet, por trupi shpesh mban mend atë që mendja harron. Kur përballemi me një situatë të ngjashme, mund të ndiejmë të njëjtën frikë apo trishtim. Prandaj shërimi nga trauma kërkon të pranojmë jo vetëm ngjarjet e vështira, por edhe ndjenjat e varrosura bashkë me to.

Kujtimet formësojnë, si identitetin që mbajmë brenda vetes, ashtu edhe atë që projektojmë jashtë. Kujtesa është një urë mes asaj që ishte dhe asaj që është. Edhe pse mund të duket si një pajisje regjistrimi, në të vërtetë ajo është e ngarkuar me emocion dhe thellësisht krijuese. Ajo redakton, riorganizon dhe herë pas here transformon çaste, duke i riformësuar deri në momentin kur kanë ndodhur.

Neuroshkenca tregon se kjo është e vërtetë. Sa herë që rikujtojmë një ngjarje, truri jo vetëm e rikthen, por edhe e rikrijon atë. Neuronet aktivizohen, duke përzier fragmente të përvojave me imagjinatë. Akti i të kujtuarit është edhe akt i të rishkruarit.

Duke e parë kështu, kujtesa nuk është thjesht një depo e së kaluarës, por bashkautore e historisë sonë, që vazhdimisht rishikon dhe rishkruan narrativën për ta përshtatur me atë që besojmë se jemi në të tashmen. Kjo nënkupton se vetja nuk është kurrë e palëvishme. Ne nuk jemi qenie të fiksuara në kohë, por dinamike, të riformësuara nga historitë që i tregojmë vetes për atë që na ka ndodhur.

Sa herë që rikujtojmë një moment, hapim mundësinë për ta ndryshuar atë. Shtojmë emocion, përshtatim kontekstin dhe ndoshta pa e ditur e riformësojmë atë që jemi të bindur se e dimë. Me kalimin e kohës, kujtimet tona fokusohen më pak te e kaluara vetë dhe më shumë te vetja që jetojmë tani. Në fund, nuk i kujtojmë gjërat ashtu siç kanë ndodhur; i kujtojmë ashtu siç i kemi shkruar — dhe rishkruar — në kujtesë. Kjo është e pashmangshme.

Mund të ndihemi të trazuar ose të çliruar, duke ditur se kujtesa është kaq subjektive dhe e prirur ndaj ndryshimit. Nga njëra anë, kuptojmë se kujtesa nuk garanton të vërtetën. Nga ana tjetër, kjo do të thotë se kujtesa është e gjallë dhe përshtatëse, duke na lejuar të rishqyrtojmë faktet dhe emocionet e plagëve të vjetra dhe t’u japim kuptime të reja ngjarjeve të caktuara. Mund të zgjedhim të harrojmë, të ndryshojmë një kujtim, ose të riformësojmë rëndësinë e tij për ne, si akt rritjeje ose mbijetese.

Dhe nëse shohim përtej vetes, sjellim në ekuacion kujtesën kolektive — një kujtesë që ekziston si mes nesh, ashtu edhe brenda nesh. Familjet, komunitetet dhe kombet kujtojnë përmes tregimeve, miteve, ritualeve, fotografive dhe këngëve. Këto kujtime të përbashkëta formësojnë kulturën dhe krijojnë një ndjenjë përkatësie. Megjithatë, ashtu si kujtesa individuale, edhe ajo kolektive është e cenueshme ndaj shtrembërimit. Ajo mund të shërojë ose të dëmtojë, të bashkojë ose të ndajë.

Aftësia jonë e lindur për të kujtuar është njëkohësisht dhuratë dhe barrë. Ka çaste dhe fjalë që do të donim t’i harronim, fytyra që do të dëshironim t’i fshinim. Megjithatë, mund të zgjedhim të gjejmë qëllim edhe në kujtimet e dhimbshme: një kujtesë e asaj që ka rëndësi, e asaj që nuk duhet përsëritur, e asaj që kemi qenë dikur dhe e asaj që jemi tani.

Në fund të fundit, kujtesa nuk është proces arkivimi, por akt krijimi. Sa herë që rikujtojmë të kaluarën, e rikrijojmë veten. Rinterpretojmë, shtojmë ngjyrë, nxjerrim përfundime të reja. Kujtesa nuk ka të bëjë vetëm me atë që ka qenë, por edhe me atë që ende është. Është dialogu i vazhdueshëm mes personit që kemi qenë dhe atij që po bëhemi. Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse nostalgjia mban aq shumë mall: jo sepse dëshirojmë të kaluarën vetë, por sepse kemi mall për versionin e vetes që dikur jetonte brenda saj.

Por ajo që ka rëndësi është ta përdorim kujtesën si udhërrëfyes, jo si kafaz emocional. Kujtojmë për të mbetur gjallë, por edhe për t’i dhënë kuptim jetës. Kujtesa është e brishtë, me të meta, por kaq e bukur. Në fund, kujtesa është historia që i tregojmë vetes për të qenë njerëzorë.

Ilustrimi: Luca Tesei Li Bassi / Pro Peace

Bleona Bejleri ka studiuar Shkenca Politike, me fokus në të drejtat e njeriut dhe marrëdhëniet ndërkombëtare. Ajo është thellësisht kureshtare për kujtesën, për mënyrën se si ndjenjat, momentet dhe kalimi i kohës formësojnë atë që ruajmë dhe mënyrën se si e kuptojmë veten. Përmes këtij blogu, ajo e eksploron kujtesën si diçka delikate dhe gjithnjë në ndryshim, të formësuar vazhdimisht nga përvoja.

Ky blog është pjesë e serisë Urat e Kujtesës. Zbuloni më shumë rrëfime këtu.