Në shtatorin e vitit 1998, fillova klasën e parë. Ishte një gëzim që nuk do ta harroj kurrë — ndjesia e parë e uljes në bankë, era e librave (sidomos e abetares), dhe përshëndetja e ngrohtë e mësuesit tim të parë, Feim Krasniqi, që vinte nga fshati Astrazup, Malishevë. Bankën e ndaja me vajzën e xhaxhait tim Liridonën dhe kushërirën time Blerinën, një vajzë e bukur me flokë të gjatë e të zinj, të cilën ende e kujtoj për buzëqeshjen e ëmbël dhe përkushtimin ndaj mësimit. Në atë kohë, fshati im, Marali, nuk kishte shkollë, ndaj çdo ditë udhëtonim për në Dragobil për të ndjekur mësimet.

Për ne, ky ishte fillimi i një ëndrre. Për vendin tonë, fillimi i luftës.

Çdo ditë kalonim pranë ushtarëve të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës — mes tyre edhe vëllezërit e mi — misioni i të cilëve ishte të na mbronin. Por vetëm disa hapa larg shkollës, ishin të stacionuara forcat serbe me mjete të blinduara. Për një fëmijë shtatëvjeçar, ky ishte një peizazh frike dhe pyetjesh të pafundme.

Gjatë mësimit dëgjonim të shtëna armësh e luftime. Familjet tona dhe mësuesi na siguronin se ishin vetëm “ushtrime.” Me kohë, veshët tanë u mësuan me zhurmën e armëve, aq sa mësuam edhe të dallonim llojet e të shtënave. Sa herë që të shtënat intensifikoheshin, ndalonim mësimin dhe ktheheshim në shtëpi.

Në kthim, shpesh takoja vëllain tim si roje. Ai mbante një armë të thjeshtë, nuk kishte rroba të ngrohta dhe dridhej nga të ftohtit. Megjithatë, sytë i shkëlqenin nga besimi. Një natë u kthye i lumtur: një komandant nga Rahoveci i kishte dhuruar xhupin e tij. Ishte një detaj i vogël, por edhe atëherë e ndjeva se ishte një simbol i rëndësishëm: një akt solidariteti i mbajtur gjallë vetëm nga besimi, pjesë e diçkaje më të madhe që do ta kuptoja vetëm më vonë.

Pastaj, erdhën lajmet e tmerrshme nga Drenica: fëmijët po masakroheshin. Shkolla u ndërpre. Frika më pushtoi. Ëndrra ime për librat dhe klasën e parë u shua në një kujtim të turbullt. Filloi periudha e strehimeve: së pari në malet e fshatit Pagarushë. Aty qëndruam nën çadra najloni për javë, muaj. Kur binte shi, uji depërtonte nën ne; kur bubullinte, gjëmimi përzihej me të shtënat. Nuk ishte më e mundur të dallonim cilat tinguj i përkisnin qiellit dhe cilat luftës.

Në ato net të ftohta, ne fëmijët bënim plane të pafajshme: “kur të mbarojë lufta, do të kthehemi në shkollë. Do të luajmë përsëri!” Por çdo mëngjes zgjoheshim me krisma armësh, dhe ëndrrat tona zëvendësoheshin nga mbijetesa.

Kujtoj kur na urdhëruan — nga kush, deri më sot ende nuk e di — të shkonim në Bellanicë, ku tashmë ishin mbledhur mijëra refugjatë. Mendonim se do të ishim më të sigurt, por shpejt kuptuam se kishim rënë në kurth: forcat serbe na rrethuan. Atë ditë, frika mori një formë tjetër: nuk kishte më vend për të qarë apo për të bërtitur; thjesht prisnim të ekzekutoheshim. Për një natë ankthi dhe një ditë të pafund, pritëm masakrën që ishte planifikuar për ne. Derisa, më në fund, erdhi lajmi se do të na lejohej të kalonim në Shqipëri.

Në rrugën drejt kufirit, pashë tmerre që një fëmijë nuk duhet t’i njohë kurrë. Ushtarët serbë vranë një burrë, ndoshta pesëdhjetë vjeç, para syve të mi. Ende mbaj mend pantallonat e purpurta dhe xhaketën e tij të hollë. Ato pamje më ndjekin, më shumë se çdo zhurmë apo krismë.

Kur mbërritëm në Shqipëri, ndonëse të rraskapitur, ndjemë për herë të parë ndjesinë e të qenit gjallë. Dy nga vëllezërit e mi kishin mbetur në Kosovë, në UÇK, dhe çdo ditë prisnim lajme për ta. Në kampin e refugjatëve, mbaja gjallë shpresën duke shkruar letra për mësuesin dhe shokët e klasës. Kisha frikë se kisha harruar fytyrat e tyre.

Pas disa muajsh, më në fund erdhi lajmi që kishim pritur aq gjatë: NATO dhe UÇK kishin çliruar Kosovën. Vendosëm menjëherë të ktheheshim në atdhe.

Kur mbërritëm, pamë se shtëpia jonë ishte djegur. Por vëllezërit ishin gjallë, dhe kjo na mjaftonte. Disa javë më vonë, shkova në Dragobil për të parë shkollën. Kur hyra, kuptova se refugjatët kishin qëndruar aty gjatë luftës: dyshemeja ishte ende e mbuluar me rroba dhe lodra fëmijësh. Aty ku dikur kisha mësuar alfabetin, tani qëndronin kujtimet e luftës.

Kaluan vite. Jeta filloi të rindërtohej. U rrita dhe u bëra gazetare. Ndoshta ishte mënyra ime për të ndërtuar paqe përmes shkrimit, sepse e dija çfarë do të thotë ta humbasësh atë. Sot ec në rrugën e gazetarisë së paqes, një rrugë përmes së cilës synoj të promovoj dialogun, të ushqej mirëkuptimin dhe të mbaj gjallë kujtesën përmes raportimit të ndershëm dhe të sinqertë.

E bëj këtë rrugë edhe pse nuk është e lehtë. E kuptova më së miri, kur lufta u kthye tek unë pas 25 vitesh. Nuk u kthye përmes armëve apo të shtënave, por përmes një fotografie. Një fotografi në të cilën isha unë  me familjen time, të kapur si refugjatë.

Kur e pashë, u ngriva. Një pjesë e imja ndjeu lehtësim — më në fund, kishte prova të prekshme për atë që kishim përjetuar si familje. Por në të njëjtën kohë, ndërsa e shikoja, ato momente të vështira u kthyen. Zemra më rrihte fort, sytë më mbusheshin me lot, dhe për disa net nuk fjeta fare. Ajo e kaluar e harruar u kthye të më vizitonte, duke më djegur përbrenda. Kuptova se lufta nuk kishte mbaruar — jo brenda shpirtit tim.

Ajo foto u bë një pasqyrë e kujtesës sime. Një kujtesë që nuk kërkon hakmarrje, por mirëkuptim, sepse kujtesa është ura që lidh fëmijën e frikësuar që dikur isha me gazetaren që jam sot, e cila beson në paqe.

E ndiej këtë edhe më fort tani, pas muajve të kaluar duke u përgatitur për të botuar tregimet e babait tim — tregime për fëmijërinë e tij, mënyrën e jetesës, kulturën dhe traditat tona, dhe luftën për çlirimin e Kosovës. Përmes kujtimeve të tij, shumë nga kujtimet e mia u kthyen. Në rrëfimin e tij, kam parë më qartë historinë tonë të përbashkët dhe rëndësinë e ruajtjes së paqes.

Sot, sa herë që shoh fëmijë që fillojnë klasën e parë me buzëqeshje, ndjej një emocion të dyfishtë — gëzim për ta, që mësimet po i vijojnë në liri dhe keqardhje për vajzën e vogël që dikur nuk mundi ta përfundonte vitin e parë shkollor. Dhe mendoj: kujtesa nuk është plagë, por përgjegjësi. Të tregosh do të thotë të mos lejosh heshtjen dhe kohën të fshijnë të vërtetën.

Ilustrimi: Emilia de Haën / Pro Peace

Mihane Hoxha lindi në fshatin Marali, Kosovë. Ajo përfundoi studimet bachelor në Shkenca Politike në Universitetin e Prishtinës dhe aktualisht po ndjek studimet master në Filozofi Politike. Gjatë dekadës së fundit, ajo ka botuar poezi, prozë, romane grafike dhe libra për fëmijë, duke fituar disa çmime letrare. Ajo ka punuar gjithashtu si gazetare për shumë vite. Në vitin 2023, ajo mori çmimin “Artikulli më i Mirë” brenda programit “Gazetari e Paqes”, të organizuar nga Deutsche Welle, RYCO dhe Asociacioni i Gazetarëve të Kosovës.

Ky blog është pjesë e serisë Urat e Kujtesës. Zbuloni më shumë rrëfime këtu.