Në kujtesën time, gjithçka fillon me një derë blu. Atëherë nuk e dija se sa shpejt do të më duhej të rritesha, dhe se ajo që atëherë ishte veç një derë, do të bëhej kujtimi im më i thellë. Tregimi im fillon kështu:

Blu është ngjyra e derës që më sillte në shtëpi. E kujtoj atë derë blu sikur të ishte sot: e vogël, e ngushtë, prej hekuri. Për mua, ajo derë ishte gjithë bota: përmes saj kthehej babi; pas saj ishte shtëpia ime, siguria ime, liria ime.

Një fëmijë pesëvjeçar, me duar të vogla që preknin bojën e ftohtë të derës dhe me sytë që shikonin rrugën pa fund. Në pritje të një momenti që do t’më kthente atje ku e kisha lënë lojën, atje ku do përzihesha me zëra fëmijësh, me fytyra të nxira nga dielli e pluhuri. Atje ku aroma e bukës që vinte nga shtëpitë përzihej me zërin e pulave, e ku nënat na thërrisnin nga dritarja kur errësohej.

Aty jetonte fëmijëria ime, si një poezi e thjeshtë mes livadheve. Por edhe poezitë ndalen në gjysmë, ose e ndryshojnë krejt vargun.

Një mëngjes, teksa loja sapo kishte filluar, një burrë i fshatit erdhi me frymë të prerë. “Po na rrethojnë! Duhet të ikim!” Mami, që po lante rrobat në oborr, u ngrit pa thënë asnjë fjalë. Sytë iu bënë det. Brenda pak minutash na mblodhi të dyve, mua dhe vëllain tim trevjeçar. Xhaxhi bëri të njëjtën gjë, shpejt, me gruan dhe djalin e tyre që sapo kishte filluar të ecte. U nisëm pa destinacion, me vetëm një fjali që përsëritej si psherëtimë: “Po ikim.”

Rrugët ishin të mbushura me njerëz që vraponin, gra që mbanin foshnjat në krahë, burra që kthenin kokën mbrapa për të parë nëse shtëpitë e tyre po digjeshin. Rruga jonë na çoi nëpër fshatra që na hapnin dyert, refugjatë të paemër të luftës. Ndaleshim fshat pas fshati, kudo ku ndjehej më sigurt, derisa një ditë mbërritëm në Gurbardh të Malishevës, në një shtëpi që strehoi dhjetëra gra dhe fëmijë.

Ajo shtëpi ishte e mbushur me zëra, me frikë, me aromën e ushqimit që përpiqej të ngushëllonte stomakun, por jo shpirtin. Aty, një pasdite të zymtë, dikush hyri me fjalë që ndryshuan gjithçka: “Na kanë kapur!”. Me të shpejt u përhap paniku, ulërima, hapa njerëzish.

Ushtarët u shfaqën si hije. I ndanë burrat nga gratë dhe fëmijët. Aty, për herë të parë, e pashë një ushtar serb drejt e në sy. Ishte i ftohtë si metali i armës së tij. Po kërkonte dikë: një djalë, një burrë, një arsye për të shtënë. Nuk gjeti asnjë. Më pas, na urdhëruan t’i ngrinim duart lart mirëpo, mami nuk e bëri.

Zhurma e të shtënave u përhap drejt qiellit, dhe ne ramë. Ajo ra mbi ne, duke na mbuluar me trupin e saj, krahët e saj u bënë mburoja ime. Edhe pse mezi merrja frymë, ndjeja ngrohtësinë e saj dhe e kuptova: mami ishte e vetmja shtëpi që më kishte mbetur.

Në mesin e rrëmujës, një grua mbante në krahë një vajzë rreth dymbëdhjetë vjeçe dhe thërriste emrin e saj pa pushim. Vajza nuk përgjigjej. Kishte një fashë të bardhë në kokë që tashmë ishte bërë e kuqe. Ishte hera e parë që pashë vdekjen, edhe pse nuk e kuptoja atëherë. Vetëm heshtja e grave dhe zërat që dridheshin e bënin të ndjehej si diçka që nuk ka fjalë.

Pas asaj dite, kujtimet janë të zbehta: rrugë me pluhur, traktorë plot njerëz, ulërima, urdhera, një ushtar që kërkonte ar dhe para, një grua që nuk mund ta hiqte unazën e martesës duke iu lutur t’i priste gishtin në vend që t’i merrte foshnjën. Pastaj, ikëm sërish. Në atë udhëtim të pafund, ndoshta u rrita pa e kuptuar.

Më në fund, rrugët na çuan në Shqipëri. Qëndruam pak në Kukës, pastaj Vlora u bë shtëpia jonë e re. Një qytet i bukur që mësoi të mbante plagët e të tjerëve. Familja e xha Pellatit na hapi derën me bujari. Ishim pesë: dy gra dhe tre fëmijë.

Jeta në Vlorë kishte një dritë tjetër: njerëzit ishin të mirë, na vinin ndihma nga Italia që sillnin ushqim, dhe në çdo radhë të gjatë për makarona fëmijët qeshnin sepse ende dinin të gjenin arsye për gëzim. Ne i ndërronim pastat me akullore, një paketë për një topth. Ajo akullore ishte shpëtim, vazhdim i jetës, një lugë lumturie për fëmijët e luftës.

Në mbrëmje mblidheshim te Lina, një fqinje që kishte telefon dhe radio. Aty dëgjonim Radio Kosovën e Lirë. Zëri i Nusret Pllanës kumbonte në dhomë, duke lexuar emrat e ushtarëve të rënë. Mami rrinte në heshtje, e dinim pse. Babi ishte ushtar.

Më 14 qershor mbusha gjashtë vjeç. Mami bleu ëmbëlsira dhe sandale të reja: të zeza me të verdhë. Por as unë, as vëllai im nuk i mbathëm. I mbajtëm në kraharor si diçka për t’u ruajtur. “Pse po i mbani ashtu?” pyeti ajo. “Për babin,” i thamë, “kur të vijë.”

Dhe ai erdhi. Qershori nuk kishte mbaruar ende. Në orën tre të pasdites, një veturë u ndal para derës blu. Nuk mund ta përshkruaj ndjesinë e atij çasti. Ishte si të merrje frymë pas një vdekjeje të gjatë. Atë ditë mësova çfarë do të thotë shpresa.

Sot, ajo derë blu jeton ende brenda meje. I vetmi vend tjetër ku e kam gjetur është në Prekaz, në Kompleksin e Jasharajve. Vetëm aty kam ndier atë që ndiej çfarë mbeti pas derës sime blu: një lojë e lënë përgjysmë. Mes atyre gurëve, më duket sikur dëgjoj zërin e asaj vajzës që nuk u përgjigj kurrë, ose frymëmarrjen e mamit tim teksa më mbulonte me trupin e saj. Diçka nga fëmijëria ime jeton aty — ndoshta një copëz fryme, ndoshta një kujtim që ende nuk është plakur.

Derën time blu, në botën reale, nuk e kërkova më. Po sikur ta kërkoja, dhe të mos ishte më? Unë zgjedh ta kujtojë me mall.

Tani punoj me fëmijë pa kujdes prindëror. Në sytë e tyre shpesh shoh veten, atë vajzën gjashtëvjeçare që priste te dera blu, dhe më lënë pa gjumë mendimet: ata nuk kanë një nënë t’i mbulojë, as një derë t’i presë. Prandaj, çdo ditë, përpiqem t’u ndërtoj një derë të tillë, me ngjyrë blu, si ajo e fëmijërisë sime.

Kur isha fëmijë, besoja se të kthehesh në Kosovë – më në fund e lirë, më në fund e sigurt – do të thoshte të ishim bashkë. Por aq shumë kanë ikur: shoqet e mia, vëllai im. Ata shkuan, dhe bashkë me ta edhe entuziazmi i atyre që kishin ëndërruar një jetë më të mirë. Por Kosova ime, me plagët dhe shpresat e saj të vobekëta, është shtëpia ime, dhe unë nuk dua të largohem prej saj. Sepse, thellë brenda meje jeton ende ajo vajzë e vogël që pret kthimin e babait, dhe nëse largohem, ajo nuk do ta gjejë kurrë shtëpinë.

Ilustrimi: Emilia de Haën / Pro Peace

Albanë Hoti është psikologe dhe profesioniste e sektorit joqeveritar. Ajo ka përfunduar studimet në Psikologji në Universitetin e Prishtinës dhe vijon masterin në Administratë Publike dhe Diplomaci. Aktualisht punon si menaxhere programesh në Organizatën për Fëmijët pa Kujdes Prindor – OFAP. Krahas angazhimit profesional, ka pasion letërsinë, kulturën dhe aktivizmin shoqëror.

Ky blog është pjesë e serisë Urat e Kujtesës. Zbuloni më shumë rrëfime këtu.