Nuk e di saktësisht kur ndjeva për herë të parë peshën e kujtesës, por e di që nuk ishte një moment i vetëm. Kujtesa më erdhi në fragmente, sikur ai zëri i nënës që vjen nga një dhomë tjetër — jo krejtësisht i qartë, por mjaftueshëm për të kuptuar se po thirresh të përgjigjesh.

Kur isha fëmijë, shpesh e dëgjoja gjyshen duke folur me vete në mëngjes. Nuk i kuptoja fjalët, vetëm e dija që nuk ishin lutje. Tingëllonin si një bisedë me ata që nuk ishin më këtu. Ndonjëherë qante në heshtje, duke u fshehur nga sytë dhe mendimet tona. Unë e dëgjoja nga korridori.

Ajo kurrë nuk na tregoi gjithçka që kishte përjetuar. Megjithatë, e ndjeva se heshtja e saj ishte më e fortë se çdo rrëfim që mund të kishte ndarë. Më mësoi se zgjedhja për të mos folur mund të jetë gjithashtu një mënyrë për të kujtuar.

Në shkollë na mësonin për historinë, për luftën, për heronjtë. Por askund nuk na tregonin për vajzat që nuk u kthyen kurrë, për burrat që shfaqeshin çdo natë në ëndrrat e grave të tyre, por jo më në derë. Asnjë mësues nuk foli për fshatrat e djegur, për shtëpitë e ndërtuara mbi dhimbje. Mësova se të kujtosh do të thotë të mbash gjallë atë që dikush tjetër po përpiqet ta fshijë.

Teksa rritesha, e ndjeva këtë peshë edhe më fort. Jo në muze apo ekspozita, por në autobusët e diasporës. Tek fëmijët që flasin gjermanisht më mirë se shqip, tek nënat që mbajnë shalle të trasha dhe mbyllin gojën kur pyeten për të kaluarën. Tek burrat që flasin me krenari në kafene dhe re tymi, por heshtin në shtëpi kur fëmijët pyesin: “Çfarë ndodhi atëherë?”

Kam jetuar mes kujtesës dhe harresës. Kam mësuar se të kujtuarit është akt rezistence — rezistencë e të tjerëve, por edhe e vetes — për të mos u deformuar nga koha. Mësova se sa herë kujtoj një emër dikur të harruar në lagje, ose një këngë të vjetër që këndonte gjyshja ime, po ndërtoj një urë. Një urë, që më çon nga e kaluara në të tashmen, mbi ujërat e harresës.

Kanë qenë edhe ura që janë shembur. Me disa njerëz nuk flas më: jo sepse nuk dua, por sepse kujtimet tona nuk përputheshin. Ndonjëherë ajo që është krenari për njërin është plagë për tjetrin. Kështu humbasim lidhje, por ndoshta fitojmë një ndjenjë drejtësie të brendshme.

Kujtesa më ka afruar me njerëz që nuk i kam njohur kurrë. Në rrëfimet e tyre, zbulova fragmente të shpirtit tim. Pashë se nuk jam e vetme që mbaj brenda meje një histori që askush nuk guxoi ta shkruajë. Gjeta një komunitet në heshtje, në vargje, në tregime që nuk kanë vend në tekstet zyrtare.

Nuk e shoh kujtesën vetëm si një rrugë prapa. Besoj se është edhe një mënyrë për të kuptuar veten sot. Për të njohur pse disa dhimbje nuk shërohen, pse disa këngë ende na bëjnë të qajmë, pse kjo rrugë duket e njohur edhe pse nuk e kam parë kurrë më parë. Kujtesa është një mënyrë për të ndërtuar një të ardhme që nuk përsërit gabimet e së kaluarës.

Sot, unë jam vetë një urë. Mbajë histori që nuk janë vetëm të miat. I ndaj, jo për t’i ekspozuar, por për t’i mbajtur gjallë. Sepse sa herë dikush tjetër i lexon ato — dhe unë — e nxjerrim atë që ndodhi nga retë e kujtimeve të humbura, dhe e bëjmë pjesë të historisë sonë të përbashkët.

Ilustrimi: Emilia de Haën / Pro Peace

Diona Haxhiu është gazetare dhe studente e nivelit Master në Gazetari në Universitetin e Prishtinës. Ajo ka pesë vite përvojë në raportim nga terreni, punë redaksie dhe prodhim të përmbajtjes gazetareske. Puna e saj udhëhiqet nga saktësia, profesionalizmi dhe etika, me një angazhim për gazetari të besueshme që pasqyron realitetin dhe i përgjigjet nevojave të publikut.

Ky blog është pjesë e serisë Urat e Kujtesës. Zbuloni më shumë rrëfime këtu.